فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه ای

چکیده در سال‌های اخیر، افزایش فراوانی و شدت سیلاب‌ها ناشی از تغییرات اقلیمی و توسعه شهری بی‌رویه، چالش‌های جدی برای جوامع انسانی و محیط‌زیست ایجاد کرده است. در این میان، ارزیابی تاب‌آوری سیل به عنوان راهکاری اساسی برای کاهش خسارات و افزایش توانایی سیستم‌های طبیعی و انسانی در مقابله با این پدیده مطرح شده است. سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) با قابلیت‌های تحلیلی و بصری‌سازی منحصر به فرد، ابزاری کارآمد برای شناسایی مناطق پرخطر، تحلیل عوامل مؤثر و برنامه‌ریزی راهکارهای مدیریت سیل محسوب می‌شود. این پژوهش به بررسی جامع عوامل مؤثر بر سیل‌خیزی شهرستان زابل با استفاده از روش‌های نوین تحلیل فضایی پرداخته‌است. با به‌کارگیری الگوریتم جنگل تصادفی (RF) و تلفیق 9 شاخص کلیدی شامل توپوگرافی، شیب، بارش، جهت شیب، تراکم آبراهه، زمین‌شناسی، کاربری اراضی، شاخص رطوبت توپوگرافی (TWI) و فاصله از آبراهه، نقشه‌ای دقیق از پهنه‌بندی خطر سیلاب در منطقه تهیه شد. نتایج نشان داد شاخص‌های توپوگرافی (اهمیت 0.77) و بارش (اهمیت 0.68) بیشترین تأثیر را در وقوع سیلاب دارند. مدل ارائه شده با ضریب کاپای 0.93 و RMSE معادل 0.15 از دقت بالایی برخوردار است. تحلیل‌ها نشان‌می‌دهد حدود 45% از منطقه مورد مطالعه در طبقات پرخطر و بسیار پرخطر قرار دارند که عمدتاً در مناطق کم‌ارتفاع جنوبی با شیب ملایم و نزدیک به آبراهه‌ها واقع‌شده‌اند. این مطالعه اهمیت رویکردهای یکپارچه مدیریت سیلاب با تأکید بر عوامل طبیعی و انسانی را در مناطق خشک برجسته می‌سازد.