فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه ای

چکیده زمینه و هدف: توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل عمومی، خصوصاً ایجاد مجتمع‌های ایستگاهی، فراتر از کارکردهای ترافیکی و کالبدی، نقشی کلیدی در بازتوزیع منابع و خدمات شهری و تعدیل عدالت فضایی ایفا می‌کند. از‌ این ‌رو مقاله حاضر با هدف تحلیل نقش ایجاد پروژه مجتمع ایستگاهی مترو آهنگ در تعدیل یا تشدید نابرابری‌های فضایی در منطقه 14 شهر تهران، با الهام از چارچوب نظری عدالت فضایی، (سه بعد عدالت توزیعی، رویه‌ای و شناختی) و روش‌شناسی، تلفیقی (کمی-کیفی) انجام شده است. روش شناسی: در بخش کیفی با روش مصاحبه نیمه‌ساختاریافته، 17 مصاحبه عمیق با ذینفعان کلیدی (شورایاران، معاونت‌های شهرداری، کسبه و مشاوران املاک) به روش تحلیل مضمون و کدگذاری سه مرحله‌اکمی از طریق پیمایش و نمونه‌گیری تصادفی در میان شهروندان بالای 18 ساله در چهار محله پیرامونی پروژه، 400 پرسشنامه حضوری از ساکنان تکمیل شد و نتایج با روش‌های آماری توصیفی و استنباطی تحلیل گردید. نتایج و یافته ها: یافته‌ها کمی نشان داد که محدوده مورد مطالعه با نابرابری فضایی انباشته پیشین و رضایت پایین از خدمات شهری (میانگین ۳۷.۳ از ۱۰۰) مواجه است. اگرچه احداث مجتمع ایستگاهی از نظر شهروندان پاسخی به نیازهای توزیعی مبرم محله (به‌ویژه مراکز خرید با میانگین اولویت ۸.۰۶ و مراکز فرهنگی-تفریحی با میانگین ۷.۸۶) تلقی می‌شود. از سویی تحلیل یافته‌های تلفیقی نشان‌دهنده احتمال تشدید نابرابری‌هاست. این تهدیدها شامل خطر اعیانی‌سازی کالبدی و جابه‌جایی اجباری مستأجران کم‌درآمد، تضعیف اقتصاد خرد محلی در رقابت با مگامال، سرریز بار ترافیکی و کمبود شدید جای پارک (رضایت ۷.۲ از ۱۰۰)، و خدشه‌دار شدن هویت فرهنگی-مذهبی محله قدیمی حسین‌آباد دولاب است. علاوه بر این، ابعاد رویه‌ای عدالت به دلیل طرد مشارکتی ساکنان و بی‌اطلاعی ۳۷ درصدی شهروندان از فرآیند پروژه مخدوش ارزیابی شد. در نهایت، مقاله حاضر نشان می‌دهد برای موفقیت پروژه در تعدیل نابرابری‌ها، می‌بایست از منطق اقتصادی صرف به رویکردی عدالت‌محور عبور کرد؛ این امر مستلزم بازنگری در طراحی و برنامه‌ریزی متناسب با قدرت خرید محلی، جلب مشارکت واقعی ذینفعان محلی در تصمیم‌گیری‌ها، اعمال سیاست‌های حمایتی از کسب‌وکارهای خرد و نظرداشت به هویت مذهبی-سنتی محله است.