فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه ای

چکیده مقدمه و هدف: در سال‌های اخیر، پایداری اجتماعی به‌عنوان یکی از ابعاد اساسی توسعه پایدار در معماری و شهرسازی، اهمیت فزاینده‌ای یافته است؛ بااین‌حال، بسیاری از رویکردهای موجود عمدتاً بر شاخص‌های کالبدی و عملکردی متمرکز بوده و نقش تجربه زیسته کاربران در کیفیت اجتماعی فضا کمتر مورد توجه قرار گرفته است. در این میان، «پرسه‌زنی» به‌مثابه تجربه‌ای ادراکی–اجتماعی، ظرفیت ایجاد تعاملات انسانی، ارتقای حس تعلق و تقویت کیفیت حضور در محیط را داراست. ازاین‌رو، پژوهش حاضر با هدف تبیین چگونگی رهیافت پایداری اجتماعی بر پایه پرسه‌زنی در فضاهای معماری معاصر انجام شد.
روش: پژوهش حاضر از حیث هدف، کاربردی–توسعه‌ای و از نظر ماهیت، کیفی است که با رویکرد تفسیری و راهبرد تحلیل مضمون مبتنی بر نظریه داده‌بنیاد انجام شد. داده‌ها از طریق مطالعه اسناد و منابع علمی، مشاهده میدانی غیرمشارکتی و مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری شدند. تحلیل داده‌ها در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی صورت گرفت و روابط میان مضامین استخراج‌شده در قالب مدل مفهومی پژوهش تبیین گردید.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد که تحقق پایداری اجتماعی مبتنی بر پرسه‌زنی از یک فرآیند چهارسطحی تبعیت می‌کند که شامل محرک‌های پرسه‌زنی (خوانایی، نفوذپذیری، دعوت‌کنندگی، تنوع فضایی و کیفیت حسی)، تجربه پرسه‌زنی (مشاهده، مکث، حرکت اکتشافی، ادراک و تجربه زیسته)، پیامدهای اجتماعی (تعامل اجتماعی، سرزندگی، اعتماد، تعلق و هویت) و ابعاد پایداری اجتماعی (انسجام اجتماعی، کیفیت زیست، اجتماع‌پذیری و ماندگاری اجتماعی فضا) است.
نتیجه‌گیری: نتایج نشان داد که پرسه‌زنی به‌عنوان سازوکاری میانجی، از طریق ارتقای تجربه فضایی، تعاملات اجتماعی و حس تعلق، زمینه تحقق پایداری اجتماعی در فضاهای معماری معاصر را فراهم می‌سازد و می‌تواند به‌عنوان رهیافتی نوین در طراحی فضاهای انسان‌محور مورد توجه قرار گیرد.