فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه ای

چکیده روند فزاینده سالمندی جمعیت، ضرورت بازنگری در الگوهای برنامه‌ریزی و مدیریت شهری را بیش از پیش آشکار ساخته است. در این میان، توسعه محیط‌های شهری دوستدار سالمند به‌عنوان بستری برای ارتقای کیفیت زندگی، استقلال فردی و مشارکت اجتماعی سالمندان اهمیت ویژه‌ای یافته است. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی محیط‌های شهری دوستدار سالمند در شهر مشهد و ارائه چارچوبی بومی برای سنجش این محیط‌ها در شهرهای ایران انجام شد. این پژوهش از نظر هدف کاربردی–توسعه‌ای و از نظر ماهیت توصیفی–تحلیلی بوده و با بهره‌گیری از رویکرد آمیخته، داده‌های اسنادی، میدانی و ادراکی را مورد بررسی قرار داده است. داده‌ها از طریق تحلیل اسناد، مشاهده ساختاریافته فضاهای شهری، مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با سالمندان و متخصصان و پیمایش میدانی گردآوری و با روش‌های کمی و کیفی تحلیل شدند. یافته‌ها نشان داد که توزیع فضایی سالمندان در مشهد از الگوی ناهمگنی پیروی کرده و تمرکز بیشتری در مناطق مرکزی و قدیمی شهر دارد. همچنین وضعیت کلی شهر از منظر شاخص‌های سالمنددوستی در سطح متوسط رو به مطلوب ارزیابی شد، اما میان ابعاد مختلف آن توازن کافی مشاهده نشد. مؤلفه‌های اجتماعی نظیر احساس امنیت، روابط محلی و تعاملات اجتماعی وضعیت مطلوب‌تری نسبت به مؤلفه‌های کالبدی داشتند؛ در حالی که کیفیت پیاده‌روها، مناسب‌سازی فضاهای عمومی، دسترسی‌پذیری و برخی زیرساخت‌های شهری از مهم‌ترین چالش‌ها محسوب می‌شوند. افزون بر این، تفاوت‌های معناداری میان مناطق مرکزی و پیرامونی شهر بیانگر وجود نابرابری فضایی در بهره‌مندی از خدمات و امکانات شهری است. بر اساس نتایج، چارچوب پیشنهادی پژوهش در سه بعد کالبدی–فضایی، اجتماعی–ادراکی و مدیریتی–نهادی سازمان یافته و می‌تواند مبنایی برای ارزیابی و برنامه‌ریزی محیط‌های شهری دوستدار سالمند در شهرهای ایران فراهم سازد.

چکیده زمینه و هدف: امروزه سالمندی جمعیت، چالشی بزرگ برای شهرها محسوب شده و با توجه به افزایش جمعیت سالمندان در آینده ای نزدیک، در صورت عدم شناخت درست این پدیده و برنامه ریزی در جهت مقابله با آن، می تواند تبدیل به یک بحران اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی در سطح شهرهای کشور شود. هدف از پژوهش حاضر، بررسی وضعیت کلی سالمندی در شهرهای استان گیلان، به عنوان رتبه اول سالمندی در کشور و آگاه سازی مسؤلان شهری در زمینه چالش های ناشی از بروز این پدیده نوین بر فضای شهری و برنامه ریزی در جهت مقابله با آن می باشد. محدوده مورد مطالعه در این پژوهش استان گیلان بوده که در آن جمعیت سالمند شهرنشین، به تفکیک شهر مورد بررسی قرار گرفته است.
روش بررسی: در پژوهش حاضر از روش اسنادی و تحلیل ثانویه اطلاعات استفاده شده است. جامعه آماری پژوهش را سالمندان شهری استان گیلان تشکیل می دهد.
یافته‌ها و نتیجه‌گیری:  یافته های پژوهش نشان داد که شهرهای استان گیلان با میانگین 5/7 درصد سالمندی جمعیت، از بیشترین میزان سالمندی در کشور برخوردار هستند؛ از میان شهرستان های استان، شهر انزلی با حدود 9/9 درصد بیشترین میزان سالمند شهری در استان را به خود اختصاص داده است. همچنین اکثر شهرهای استان با سالخوردگی جمعیت مواجه شده و شیوع سالمندی زنانگی نیز در این شهرها مشهود می باشد. در پایان پیشنهادهای این پژوهش به ارائه راهکارهایی جهت مقابله با پیامدهای سالمندی و افزایش نقش سالمندان در برنامه ریزی های مربوط به شهر و همچنین طرح های مناسب سازی شهری نائل شده است.