فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه ای

چکیده معدن سنگ‌آهن خواف به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین معادن ایران، نقش مهمی در توسعه اقتصادی و اجتماعی منطقه ایفا می‌کند. این مطالعه با هدف بررسی پیامدهای چندبعدی معدن‌کاری سنگان بر توسعه پایدار منطقه، با تمرکز بر امنیت غذایی، عدالت اجتماعی و محیط‌زیست، انجام شد. داده‌های مورد استفاده شامل اطلاعات اقتصادی و اجتماعی منطقه، داده‌های مکانی GIS و سنجش از دور، و آمار و گزارش‌های رسمی معدن است. یافته‌ها نشان می‌دهد معدن‌کاری نقش قابل توجهی در ایجاد اشتغال مستقیم و غیرمستقیم، افزایش درآمد خانوارها، توسعه زیرساخت‌ها و رشد صنایع پایین‌دستی فولاد دارد و موجب تقویت ظرفیت اقتصادی منطقه شده است. با این حال، اثرات منفی معدن‌کاری نیز مشاهده می‌شود؛ از جمله فشار بر منابع طبیعی، تغییر کاربری زمین، تخریب پوشش گیاهی، کاهش تنوع معیشتی و افزایش نابرابری‌های اجتماعی و فضایی. تحلیل فضایی نشان می‌دهد که شدت این اثرات در مناطق نزدیک به معادن بیشتر بوده و با افزایش فاصله، کاهش می‌یابد. همچنین، توزیع نابرابر منافع اقتصادی و محدودیت‌های حکمرانی منابع باعث شده گروه‌های آسیب‌پذیر، به ویژه زنان و خانوارهای کشاورزی، نسبت به پیامدهای منفی آسیب‌پذیرتر باشند. این نتایج بر ضرورت رویکردی جامع و چندبعدی برای مدیریت پایدار منابع معدنی، شامل سیاست‌های بازتوزیعی، حکمرانی مشارکتی و حفاظت محیط‌زیستی تأکید می‌کند. در نهایت، مطالعه نشان می‌دهد که توسعه پایدار در مناطق معدنی تنها با تلفیق ابعاد اقتصادی، اجتماعی و محیطی و مشارکت فعال جامعه محلی قابل تحقق است و معدن‌کاری می‌تواند به‌عنوان فرصت توسعه منطقه‌ای با مدیریت مناسب مورد بهره‌برداری قرار گیرد.