فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه ای

چکیده زمینه و هدف: گذار از پارادایم خودرومحور به رویکرد انسان‌محور در طراحی فضاهای عمومی، پیش‌شرطی حیاتی برای ارتقای کیفیت زندگی شهروندان محسوب می‌شود. این این پژوهش با هدف سنجش تأثیر طراحی شهری انسان‌محور بر کیفیت زندگی کاربران میدان مثلث دزفول انجام شده است؛ به‌گونه‌ای که در این مدل، نقش میانجی "رضایت" و اثرات مستقیم "کیفیت ادراکی" و "احساس تعلق" در مدل معادلات ساختاری مورد تحلیل قرار گرفت. تا بررسی شود چگونه ویژگی‌های کالبدی فضا، توسط کاربران ادراک شده و به کیفیت زندگی ترجمه می‌شود.
روش شناسی: این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی-پیمایشی با رویکرد همبستگی است. داده‌ها از طریق پرسشنامه‌ای محقق‌ساخته با حجم نمونه ۳۸۴ نفر از کاربران میدان که به روش تصادفی انتخاب شده بودند، گردآوری شد. این ابزار مؤلفه‌های طراحی انسان‌محور و کیفیت زندگی را در ابعاد کالبدی و ادراکی می‌سنجید. جهت تحلیل روابط ساختاری بین متغیرها، از تکنیک مدل‌سازی معادلات ساختاری (SEM) و رویکرد حداقل مربعات جزئی (Smart-PLS) استفاده شد.
نتایج و یافته‌ها: یافته‌های توصیفی نشان داد که اگرچه میدان ظرفیت بالایی برای ایجاد حس تعلق (میانگین 54/3) دارد، اما شاخص آسایش محیطی با میانگین 62/2در پایین‌ترین سطح قرار دارد که نشان‌دهنده ضعف امکانات زیرساختی و اقلیمی است. نتایج حاکی از آن است که طراحی شهری انسان‌محور تأثیر مثبت و معناداری بر رضایت کاربران دارد و این متغیر نقش میانجی را در ارتقای کیفیت زندگی ایفا می‌کند. همچنین، «احساس تعلق» و «کیفیت ادراکی» تأثیر مستقیم و معناداری بر کیفیت زندگی داشتند. یافته ها نشان می‌دهد که در فضاهای عمومی هویت دار، مانند میدان مثلث، اثر ضعف‌های کالبدی بر کیفیت زندگی و رضایت کاربران می‌تواند با قدرت «حس تعلق» و خاطرات جمعی خنثی شود. بنابراین، پیشنهاد می‌شود مداخلات شهری در این میدان علاوه بر اصلاحات کالبدی، بر بهبود تجربه زیسته و رضایت روانی مخاطبان تمرکز یابد.

چکیده زمینه و هدف : رشد سریع شهرنشینی، مهاجرت‌های گسترده و تغییر ساختارهای اجتماعی و اقتصادی در دهه‌های اخیر، کیفیت زندگی شهری را به یکی از مسائل اساسی در حوزه برنامه‌ریزی شهری تبدیل کرده است. در این میان، شهر ایذه نیز با چالش‌های متعددی در ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی-خدماتی و کالبدی-محیطی مواجه است. هدف پژوهش حاضر ارزیابی و رتبه‌بندی شاخص‌های کیفیت زندگی شهری در شهر ایذه با استفاده از مدل تصمیم‌گیری چندمعیاره VIKOR است.
روش شناسی: این تحقیق از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، توصیفی-تحلیلی می‌باشد. جامعه آماری شامل ۳۸۲ نفر از ساکنان شهر ایذه است که با روش نمونه‌گیری تصادفی ساده انتخاب شدند. داده‌ها از طریق پرسشنامه محقق‌ساخته و منابع اسنادی گردآوری شد و پس از نرمال‌سازی، شاخص‌های سودمندی (S) و تأسف (R) و شاخص ویکور (Q) محاسبه گردید.
نتایج و یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد بعد کالبدی-محیطی با مقدار (04691/0=Q) در رتبه نخست قرار دارد و بیانگر رضایت نسبی از زیرساخت‌ها، فضای سبز و مسکن است. بعد اقتصادی با (22093/0=Q) در رتبه دوم قرار گرفت، اما نیازمند بهبود در فرصت‌های شغلی و کاهش نابرابری درآمدی است. ابعاد اجتماعی (63780/0=Q) و فرهنگی-خدماتی (00000/1=Q) به ترتیب در رتبه‌های سوم و چهارم قرار دارند که حاکی از ضعف در مشارکت اجتماعی، خدمات عمومی و امکانات فرهنگی است. نتایج بیانگر رضایت نسبی شهروندان از وضعیت کالبدی-محیطی و در مقابل وجود مشکلات اساسی در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی-خدماتی است. این یافته‌ها می‌تواند مبنای علمی برای برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری در جهت ارتقای کیفیت زندگی شهری در ایذه و شهرهای مشابه قرار گیرد.

چکیده زمینه و هدف: کیفیت زندگی مقوله­ای چند بعدی و شامل ابعاد افقی (عینی و ذهنی) و عمودی است و جنبه­های متفاوتی از حیات شهروندان را تحت تاثیر قرار می­دهد. به همین دلیل، نمی­توان آن را به یک یا چند شاخص خاص، محدود کرد. مدنظر قرار دادن ابعاد عینی و ذهنی(افقی) و عمودی مقوله کیفیت زندگی، باعث می شود مسئولان از این طریق قادر باشند با پیگیری تغییرات در جنبه­های مختلف زندگی و انتخاب توسعه مطلوب شهر، رضایتمندی ساکنین را تامین و زمینه­هایی که شهروندان به مشارکت در آن حوزه­ها راغب هستند، فراهم آورند.
روش بررسی: در پژوهش حاضرسعی شده­است با بهره­گیری از روش توصیفی- تحلیلی، وضعیت کیفیت زندگی در سطح شهر بیرجند که در سال­های اخیر به عنوان مرکز استان خراسان جنوبی انتخاب شده­است مورد ارزیابی قرارگیرد. با این هدف، نمونه­ای به حجم 271 خانوار از مناطق مختلف شهر انتخاب و اطلاعات به طریق میدانی و نظرسنجی گردآوری شد. در نهایت، اطلاعات گردآوری شده با استفاده از نرم افزار SPSS و روش­های آماری، به خصوص همبستگی و رگرسیون مورد تجزیه و تحلیل قرارگرفت.
یافته ها و نتیجه گیری: نتایج نشان داد که به طورکلی وضعیت کیفیت زندگی در ابعاد افقی و عمودی در کل شهر از حد متوسط پایین­تر می­باشد. با این وجود، مناطق شمالی وضعیت بسیار بدتر و نامناسب­تری از مناطق جنوبی داشته و ضروری است که مسئولان شهر نه تنها به ارتقای کیفیت زندگی در کل سطح شهر اقدام نمایند، بلکه توجه اساسی­تری به مناطق جنوبی داشته­باشند. این پژوهش می­تواند درک بهتری از نابرابری‌ها در کیفیت زندگی شهری ارائه داده و مبنای علمی مناسبی را برای سیاست‌گذاری­های شهری بر اساس تنوع موجود و مبتنی بر نگاهی فراگیر ارائه ‌کند.

چکیده زمینه و هدف: در قرون اخیر رشد شتابان شهرنشینی در کشورهای درحال توسعه همراه با رویکردی عینی به توسعه، بر نابسامانی های عینی و ذهنی شهرهای جهان سوم افزوده است.پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی شاخص های کیفیت زندگی بر پایه عدالت اجتماعی شهری مطالعه موردی محلات زیتون کارمندی و کوی یوسفی(فاطمیه) شهر اهواز،انجام شده است. روش بررسی: این پژوهش بنا به ماهیت موضوع و اهدافی که برای آن پیش بینی شده، از نوع توصیفی  تحلیلی و در زمره تحقیقات کاربردی است. جامعه آماری49719نفر ساکن در محلات زیتون کارمندیو کوی فاطمیه در سال 1395می باشد. نمونه گیری تصادفی به طوری که حجم نمونه از هر دو محله برداشت شده است. به منظور انتخاب حجم نمونه از فرمول کوکران استفاده شد که بر طبق آن حجم نمونه380 نفر بدست آمد.  برای تحلیل از  آزمونT و همبستگی پیرسون  استفاده شده است. یافته ها و نتیجه گیری: یافته ها نشان می دهددر محله کوی فاطمیه میانگین شاخص کالبدی- فیزیکی 2.63 و برای زیتون کارمندی 3.78 ،در بعد اقتصادی میانگین محله کوی فاطمیه 3.68 و زیتون کارمندی 3.79 ،است. نتایج حاکی از آن است که توجهات عمده در نحوه­ی پخش منابع توسعه، و در نظر گرفتن عدالت در بهره­مندی، و عدم توجه و سرمایه گذاری در یک مکان خاص که این موضوع این امر را نشان می­دهد که همه­ی این شاخص­های در صورت توجه درست به آنها می­تواند در روند توسعه­ی پایدار محلات مورد مطالعه و کلاَ توسعه پایداری شهر تأثیرگذار باشد.

چکیده زمینه و هدف: امروزه از مهمترین مسائل زندگی شهرنشینی افزایش جمعیت بوده و تأمین رفاه و آسایش یا به عبارتی بالابردن کیفیت زندگی برای آنان دارای اهمیت زیادی می‌باشد، مسأله ایی که مدیران شهری در پی ارتقا آن برای شهروندان می‌باشند. از سوی دیگر جهان امروز با چالش‌هایی مواجه است که ناشی از دگرگونی‌های حاصل از پیشرفت علم و صنعت و طرح نیاز‌های جدید سازمانی و اجتماعی است. از این رو با توجه به اینکه هدف مدیریت شهری ارتقا کیفیت زندگی و رفاه شهروندان است و منطقه 11 تهران نیز نارسائی‌هایی که در این زمینه دارد در پژوهش حاضر هدف بررسی نقش حکمروایی خوب شهری در ارتقا کیفیت زندگی منطقه 11 تهران می‌باشد.
روش بررسی: پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از نظر روش از نوع توصیفی و تحلیلی بوده و به شیوه‌ی کتابخانه‌ای ومی‌دانی انجام شده است. به این صورت که جهت جمع‌آوری مبانی نظری پژوهش از منابع کتابخانه ایی شامل کتاب، مقاله، پایان‌نامه و پایگاه‌های معتبر علمی و پژوهشی استفاده شده و سپس از روش می‌دانی شامل پرسشنامه بهره گرفته شده. جامعه آماری پژوهش حاضر منطقه یازده تهران بوده و با استفاده از فرمول کوکران تعداد 384 نفر به عنوان جامعه آماری در نظر گرفته شده‌اند. سپس برای تجزیه و تحلیل کمی داده‌ها از نرم‌افزار  SPSSو آزمون همبستگی و رگرسیون، استفاده شد.
یافته‌ها و نتیجه‌گیری: برقراری شاخص‌های حکمروایی خوب شهری به ویژه مشارکت و پاسخگویی می‌تواندزمینه‌های ارتقا کیفیت زندگی و در نتیجه بهبود وضعیت زندگی گروه‌های محتلف شهری را در منطقه 11 تهران فراهم نموده و حتی زمینه‌های دستیابی به توسعه پایدار را در این منطقه فراهم نماید.

چکیده زمینه و هدف: با توجه به اینکه بازآفرینی شهری سیاستی جامع و یکپارچه برای حل مشکلات شهر‌ها است به نحوی که منجر به ارتقای شاخص‌های زیست‌پذیری و کیفیت زندگی شهروندان و در نتیجه فراهم شدن توسعه پایدار شهری می‌شود، هدف از پژوهش حاضر تبیین معیار‌های بازآفرینی شهری در راستای دستیابی به توسعه پایدار با نمونه موردی منطقه ده تهران (محله بریانک) می‌باشد.
روش بررسی: پژوهش از نوع توصیفی و تحلیلی بوده و به شیوه‌ی کتابخانه ای و می‌دانی انجام گرفته به این صورت که جهت جمع‌آوری داده‌ها از کتاب‌ها، مقالات، و پایگاه‌های معتبر علمی و پژوهشی استفاده شده و جهت تجزیه و تحلیل آن نیز از پرسشنامه و spss بهره گرفته شده است. جامعه آماری پژوهش منطقه ده تهران و محله بریانک بوده است.
یافته‌ها و نتیجه‌گیری: نتایج تحقیق نشان می‌دهد در صورت ارتقا کیفیت سکونت در این محله از طریق بهسازی و نوسازی بافت‌های فرسوده، می‌توان زمینه تأمین خدمات و فضا‌های باز و سبز را در محله فراهم آورد و نقش مسکونی محله را ارتقا بخشده و مطلوبیت شرایط زندگی را در آن را افزایش داد. اگر عملکرد‌ها و کاربری‌های با مقیاس شهری در محله مستقر شوند زمینه مراجعات بیشتر به محله را فراهم آورده و می‌تواند زمینه ایجاد مشاغل جدید و رونق اقتصادی را در محله فراهم نماید. مهمترین مسأله برای برون رفت از شرایط موجود محله، و موفقیت در بازآفرینی شهری در آن، بهبود ساختار اجتماعی – اقتصادی می‌باشد و البته ناگفته پیداست که بدون دخالت و مشارکت دادن ساکنان که مهم‌ترین و اصلی‌ترین گروه‌های مواجه با معضلات این محله هستند، این مسأله راه به جایی نخواهد.

چکیده زمینه و هدف: با توجه به اهمیت شکوفایی شهری هدف از این پژوهش بررسی نحوه توزیع شاخص‌های شکوفایی شهری و اولویت‌بندی این شاخص‌ها در مناطق پنج گانه بندر ماهشهر است.
روش بررسی:  روش پژوهش مورد استفاده در این پژوهش، از نوع نظری – کاربردی با رویکرد اصلی توصیفی- تحلیلی است و به صورت موردی  مناطق 5 گانه‌ بندر ماهشهر مورد بررسی قرار گرفته است. با استفاده از مبانی نظری تحقیق و پیشینه تحقیق، متغیرهای تحقیق تهیه گردید. سپس پرسش‌نامه‌ای طراحی گردید که شامل 6 شاخص و و 21 معیار و 63 زیر معیار می‌گردد. سپس پرسش‌نامه طراحی شده میان جامعه آماری توزیع گردید و نتایج آن با استفاده از آزمون t و تحلیل واریانس و آزمون Scheffe تجزیه و تحلیل گردید.
یافته ها و نتیجه گیری: در ابتدای امر اختلاف میان گروه‌ها و میانگین‌های مورد بررسی به‌عنوان داده‌های خام مورد بررسی قرار گرفت که نتایج آن برای شکوفایی شهری مناطق نشان داد که شاخص‌‌ها از سطح معنادار(Sig) بالایی برخوردار هستند. سپس برای وزن‌دهی معیارها نیز از روش AHP فازی استفاده گردید. نتایج نشان داد، شاخص بهره‌وری با وزن 203/0 رتبه اول و بعد از آن شاخص کیفیت زندگی با رتبه 195/0 رتبه دوم و زیرساخت‌ها با وزن 187/0 در رتبه سوم قرار دارد. در مرحله بعد استفاده از روش‌های TOPSIS, Waspas و در نهایت از مدل ادغامی کپلند به اولویت‌بندی مناطق پرداخته شد. نتایج تحقیق نشان داد منطقه سه شهری بندر ماهشهر بیشترین میزان و اولویت اول را از حیث شاخص‌های شکوفایی شهری را به خود اختصاص داده و آخرین منطقه نیز اختصاص به منطقه یک است.

چکیده شهروندی و رفتار شهروندان، از متغیرها و عوامل بنیادین، در گسترش سرمایه اجتماعی و به دنبال  آن توسعه جوامع بشری است، که اهمیت یافتن آن در مطالعات شهری و پرداختن به آن در این تحقیق نشات گرفته از آن است. هدف از این پژوهش بررسی شاخص‌های رضایت شهروندی و تأثیر رضایت بر رفتارهای مثبت در منطقه 16 تهران می‌باشد. این پژوهش از نظر روش در زمره تحقیقات توصیفی- پیمایشی و از نوع همبسـتگی محسـوب مـی‌شود به منظور بررسی کیفیت ادارک شده در منطقه 16 شهرداری تهران، چهار بعد ( امکانات و زیرساخت‌های شهری، نیازهای پایه، محیط‌اجتماعی و محیط‌زیست)‌  و به منظور رفتارهای مثبت، رضایت کلی( 4 گویه)، دلبستگی شهروندان ( 3 گویه) ، قصد ترک(2گویه) و گفتار مثبت(2 گویه) بر مقیاس لیکرت 5 در امتیازی در نظر گرفته شد. در مرحله بعد پرسش‌نامه در جامعه آماری توزیع گردید. برای تجزیه و تحلیل داده‌ها پس از تهیه ماتریس همبستگی، با استفاده از برنامه Amos و از طریق تحلیل مسیر، محاسبات لازم صورت گرفت و برای مدل پیشنهادی Amos، شاخص‌های نیکوئی برازش اجرا گردید.  نتایج متغیر کیفیت ادارک شده نشان می‌دهد تفاوت چشمگیری بین نواحی مورد مطالعه در میانگین به دست آمده برای هر یک از گویه‌ها وجود دارد به نحوی که ناحیه یک نسبت به سایر نواحی از میانگین کمتر برخوردار هستند. نتایج به دست آمده، از آزمون مدل برای بررسی روابط متغیرها به این شرح بود که تأثیر رضایت در دلبستگی شهری با  550/0  مثبت بود. تأثیر کیفیت ادارک شده در رضایت شهروند  به عنوان بالاترین ضریب مسیر در بین ضرایب تأیید شد. به عنوان بالاترین ضریب مسیر در بین ضرایب تأیید شد.  همچنین تأثیر مثبت متغیر رضایت در گفتار مثبت  536/0 تأیید شد.

چکیده امروزه ارتقای کیفیت محیطی در کلان­شهرهای گردشگرپذیر به عنوان یکی از مهم­ترین راهکارهای جذب گردشگر شناخته می­شود. بنابراین بهبود و ارتقای کیفیت محیط به یکی از اهداف اصلی سیاست­گذاران و برنامه­ریزان شهری بدل شده است. هدف از پژوهش حاضر بررسی میزان اهمیت مؤلفه­های کیفیت محیطی از دیدگاه گردشگران کلان­شهر اصفهان می­باشد. روش تحقیق در این بررسی از نوع توصیفی- تحلیلی است و داده­ها به روش پیمایشی تهیه شده است. جامعه آماری این پژوهش شامل گردشگران کلان­شهر اصفهان می­باشد که با استفاده از فرمول کوکران نمونه­ای به حجم 384 نفر از بین آن­ها به صورت تصادفی انتخاب شده و مورد بررسی قرار گرفته است. این تعداد از طریق پرسشنامه­ای که اعتبار آن با استفاده از روش آلفای کرونباخ آزمون شده است، مورد پرسش قرار گرفتند. در این مطالعه به منظور تجزیه و تحلیل داده­ها از رویکرد آماری مدل­سازی معادلات ساختاری (SEM) و آزمون تحلیل عاملی تأییدی پنج عاملی مرتبه دوم استفاده شده است. نتایج بیانگر این است که از دیدگاه گردشگران از بین مؤلفه­های کیفیت محیطی، بعد زیست­­ محیطی دارای بیش­ترین اهمیت بوده است. سپس ابعاد زیباشناختی و فرمی، معنایی و ادراکی و نهایتاً عملکردی و فعالیتی با اهمیت بوده­اند. از این رو تقویت مؤلفه زیست محیطی و دیگر ابعاد (به ترتیب اهمیت) در کلان­شهر اصفهان جهت شکوفایی بخش گردشگری بسیار ضروری می­باشد که در این راستا پیشنهادهایی ارائه شده است.