فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه ای

چکیده قفقاز جنوبی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران تا پیش از جنگ دوم قره‌باغ، عمدتاً در حاشیه محاسبات راهبردی قرار داشت و بیشتر به‌عنوان حوزه‌ای پیرامونی و کم‌تنش تلقی می‌شد. بااین‌حال، تحولات ژئوپلیتیکی پس از جنگ ۲۰۲۰، به‌ویژه تغییر موازنه قدرت به سود جمهوری آذربایجان، افزایش نقش ترکیه و سایر بازیگران فرامنطقه‌ای، و طرح کریدورهای ترانزیتی جدید، جایگاه این منطقه را به‌طور معناداری دگرگون کرده است. مسئله اصلی پژوهش حاضر، تبیین چگونگی و چرایی تبدیل قفقاز جنوبی از یک حوزه کم‌اولویت به یک بحران راهبردی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران است. روش پژوهش توصیفی–تحلیلی بوده و داده‌ها از طریق منابع کتابخانه‌ای، اسناد رسمی، گزارش‌های تحلیلی و مقالات علمی فارسی و انگلیسی گردآوری شده‌اند. چارچوب نظری پژوهش مبتنی بر رئالیسم ژئوپلیتیکی و مفاهیم موازنه قدرت، امنیت منطقه‌ای، عمق راهبردی و ژئواکونومی است. سؤال اصلی مقاله آن است که چه عوامل تاریخی و ژئوپلیتیکی موجب تغییر ادراک و کنش سیاست خارجی ایران نسبت به قفقاز جنوبی پس از جنگ دوم قره‌باغ شده‌اند؟ فرضیه پژوهش بر این مبنا استوار است که تشدید رقابت‌های ژئوپلیتیکی، تهدیدات ژئواکونومیک ناشی از کریدورهای جدید و کاهش نسبی عمق راهبردی ایران، قفقاز جنوبی را به یکی از چالش‌های راهبردی سیاست خارجی کشور تبدیل کرده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که برخلاف دیدگاهی که این تحولات را مقطعی و امنیتی می‌داند، بازآرایی نظم منطقه‌ای قفقاز جنوبی واجد پیامدهای بلندمدت برای منافع ملی و جایگاه ژئوپلیتیکی ایران است.