21.شناسایی و اولویت‌بندی تئوری های سازمان فضایی سازگار در تحلیل بافت تاریخی شهر تبریز

ابراهیمی ابراهیم بگلو, فاطمه; محمدزاده, رحمت

21.شناسایی و اولویت‌بندی تئوری های سازمان فضایی سازگار در تحلیل بافت تاریخی شهر تبریز

نوع مقاله : مقاله مستخرج از پایان نامه کارشناسی ارشد

نویسندگان

فاطمه ابراهیمی ابراهیم بگلو ¹ ^¶

رحمت محمدزاده ²

¹ دانشجوی کارشناسی ارشد طراحی شهری، دانشکده عمران، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.

² استاد، گروه معماری، دانشکده عمران، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.

چکیده

زمینه و هدف: نظم حاکم در سیستم پیچیده شهری، همواره مولد جریان‌های درهم تنیده و ارتباطات پیچیده در سازمان فضایی شهر بوده است. درک چنین نظمی، مستلزم فهم جایگاه عناصر و روابط عمیق در اجزای سازمان فضایی است، از این‌رو شناسایی عناصر شاکله سازمان فضایی و ارتباطات آن‌ها، در راستای خوانش شهر و طراحی شهری ضرورت دارد. برمبنای چنین ضرورتی، در مطالعه نمونه موردی، بافت تاریخی تبریز، این پرسش مطرح می‌گردد که؛ در تحلیل سازمان فضایی بافت تاریخی تبریز، کدام تئوری‌ها و دیدگاه‌های مطرح سازمان فضایی سازگارترند؟ و در راستای پاسخ به این سوال، تئوری‌های سازمان‌ فضایی و شاخص‌های معرف هر یک برمبنای ویژگی‌های بافت تاریخی تبریز، شناسایی، اولویت بندی و درنهایت یک رویکرد چند وجهی منتج از تلفیق تئوری‌های سازگار با بستر مورد مطالعه استخراج می‌گردد.
روش‌شناسی: جهت نیل به اهداف در این پژوهش، از روش آمیخته (کیفی و کمّی ) استفاده شده‌است و گردآوری داده‌ها، از طریق راهبرد پیمایشی (میدانی-کتابخانه‌ای) بوده است. این پژوهش، بر اساس هدف کاربردی و از نوع توصیفی-تحلیلی بوده است. در بخش کمّی پژوهش، بر مبنای روش دلفی، از ابزار پرسشنامه جهت دستیابی به اجماع آرا و نظرات، 8 نفر از افراد دارای صلاحیت، به عنوان پانل خبرگان انتخاب و داده‌های حاصل از پرسشنامه‌ها، پس از اطمینان از همگرایی نظرات، در دو مرحله امتیازدهی و اولویت‌بندی گردید. در نهایت، نتایج حاصل از داده های کمی، با ویژگی های زمینه و نیز با اتکاء بر نقاط ضعف و قوت هر تئوری، مورد تحلیل و تفسیر قرارگرفت.
یافته‌ها و نتایج: یافته‌های این تحقیق، شامل اولویت‌بندی تئوری‌های سازمان فضایی و شناسایی‌ شاخص‌های مطرح در هر تئوری و درنهایت، ارائه یک رویکرد چندوجهی منتج از اجماع نظرات خبرگان و اولویت تئوری های سازمان فضایی، با اتکا بر ویژگی‌های بستر بافت تاریخی تبریز بوده‌است،اتخاذ چنین رویکردهای تلفیقی-کاربردی و مبتنی بر ویژگی‌های زمینه، فراتر از صرف بکارگیری ابزارهای موجود، با تحلیل عمیق و طبقه‌بندی تئوری‌های سازمان فضایی، راه را برای تحلیل‌های جامع‌تر و با دقت نظر بیشتر، برای بافت هایی با ساختارهای ویژه، هموار می‌سازد و به غنای دانش در این حوزه می‌افزاید.

کلیدواژه‌ها

تئوری سازمان فضایی

بافت تاریخی

تبریز

موضوعات

شهرسازی

عنوان مقاله English

Identifying and Prioritizing Compatible Spatial Organization Theories for the Analysis of Tabriz's city Historic Urban Fabric

نویسندگان English

Fatemeh Ebrahimi ¹

Rahmat Mohammdzade ²

¹ MSc student of Urban Design, Faculty of Civil Engineering, University of Tabriz,Tabriz, Iran.

² Professor, Department of Architecture , Faculty of Civil Engineering, University of Tabriz, Tabriz, Iran.

چکیده English

Background and Objective: The inherent order within complex urban systems has consistently generated interwoven flows and intricate relationships within the city's spatial organization. Understanding this order necessitates comprehending the position of elements and the profound relationships among the components of spatial organization. Based on such a necessity, in the case study of the historical context of Tabriz, the question is raised: which theories and perspectives on spatial organization are most compatible in analyzing the spatial organization of the historical context of Tabriz? Accordingly, the present research aims to identify and prioritize spatial organization theories and their representative indicators based on the characteristics of Tabriz's historic urban fabric. Ultimately, it seeks to propose a multi-faceted approach derived from the integration of theories compatible with the studied context.
Methodology: This research employed both quantitative and qualitative methods to achieve its objectives and data collection was through a survey strategy (field-library). This research was based on an applied purpose and was of a descriptive-analytical type.In the quantitative section, a questionnaire tool was used to gather harmonized views and opinions from eight qualified and sufficiently specialized individuals selected as an expert panel. The acquired data was then scored and compiled in two stages, by the Delphi method. In the qualitative section, the results obtained from the quantitative data were analyzed and interpreted about the contextual characteristics by leveraging the strengths and weaknesses of each theory.
Findings and Results: The findings of this research include the prioritization of spatial organization theories and the prominent indicators within each theory. Additionally, a multi-faceted approach is presented, stemming from the consensus of expert opinions and the prioritization of spatial organization theories based on the characteristics of Tabriz's historical urban fabric. Adopting such integrated, applied, and context-based approaches, beyond simply using existing tools, with in-depth analysis and classification of spatial organization theories, paves the way for more comprehensive and meticulous analyses for contexts with special structures and adds to the richness of knowledge in this field.

کلیدواژه‌ها English

Spatial Organization Theory

Historic Fabric

Tabriz

ابرقویی فرد، حمیده، منصوری و سید امیر. (1400). بازخوانی مؤلفه‌های سازندۀ سازمان فضایی شهر ایرانی پس از اسلام در سفرنامه‌های قرن نهم تا چهاردهم هجری قمری نشریه منظر،تابستان1400، دوره13، شماره 55. 20-29 . doi:

10.22034/manzar.2021.240065.2070

بیکن، ادموند (1967). طراحی شهرها. ترجمه فرزانه طاهری. چاپ سوم. تهران: انتشارات شهیدی

پیربابایی, محمد تقی, بهاءلوهوره, فرنوش. (1402). بازآفرینی فرهنگ مبنای بافت تاریخی با تأکید بر جذب گردشگران(نمونه موردی: محور خاقانی شهر تبریز). فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه ای, 4(2), 52-73 . https://www.srds.ir/article_183203.html

تولایی، نوین. (1386 .)شکل شهر منسجم. چاپ اول، تهران: انشارات کبیر

حصاری, ژیلا, وطن پرست, مهدی .مافی, عزت‌الله. (1401). بازآفرینی بافت‌ تاریخی شهری با رویکرد توسعه گردشگری نمونه موردی: منطقه هفت شهرداری مشهد. نشریه گردشگری شهری, 9(4), 137 . doi: 10.22059/jut.2022.341349.1031

زینالی عظیم, علی , بابازاده اسکوئی, سولماز , مهمانی, رقیه , فرجی, سنبل و رفیع زاده, مریم . (1402). ارزیابی بازآفرینی شهری در بافت تاریخی شهر تبریز با رویکرد فرهنگ محور، توسعه پایدار محیط جغرافیایی5(8)،51-69 .

doi: 10.48308/sdge.2023.103833

ذکاوت، کامران. (1390). جایگاه سازمان فضایی در طراحی شهری. صفه، -(54)، 105-118.

ذکاوت، کامران (1397) جایگاه ومحتوای اسناد طراحی شهری در نظام برنامه ریزی فضایی، مقدمه ای بر روش ها و فنون طراحی.تهران، انتشارات آذرخش-دانشگاه شهیدبهشتی

دانشپور، عبدالهادی و الهام شیری (۱۳۹۴) عناصر کالبدی کارکردی شکل دهنده به هویت بافتهای تاریخی شهر ایرانی اسلامی فصلنامه علمی پژوهشی نقش جهان بهار ۱۳۹۴ شماره ۱-۵،: ۲۵-۱۷. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-8084-fa.html

راهب, غزال و فرهادیان, مرتضی . (1402). ارائه روشی برای بررسی و تحلیل ساختار فضایی موجود شهرها با رویکرد بهبود سازمان فضایی شهر (مطالعه موردی: شهر بندرعباس). دانش شهرسازی, 7(3), 21-40.

doi: 10.22124/upk.2023.24232.1855

غفاری سده، علی(1373). سازمان‌های فضایی در معماری شهرهای سنتی ایران. صفه، دوره 4،تابستان 1373،شماره(4-3) 37 -26

کریمی, احمد،رسولی، محمد . )1403(. .4آسیب شناسی بافت های ناکارآمد شهر ارومیه با تلفیق تکنیک مدیریت ریسک و

مدل بهترین-بدترین(FMEA و BWM). فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه ای, 5(4), .56-4

https://www.srds.ir/article_212318.html

گودرزوند چگینی, رقیه, شکرگزار, اصغر, جعفری مهرآبادی, مریم. (1402). بررسی و کاربست بازآفرینی پایدار بافت تاریخی شهرها (نمونه موردی: محله پیغمبریه شهر قزوین). جغرافیا و برنامه‌ریزی, 27(86), 129-147. doi: 10.22034/gp.2023.51686.3005

قربانی، رسول و روستایی، شهریور و ابوالحسنی، نسیم(1402)؛ بررسی مداخلات کالبدی دربافت های تاریخی و تاثیر آن بر انسجام وپیوستگی سازمان فضایی مطالعه موردی: بافت تاریخی شهر تبریز نشریه علمی جغرافیا و برنامه‌ریزی، بهار 1402، دوره 27، شماره 83، 131-117. https://geoplanning.tabrizu.ac.ir/article_14224.html

منصوری, سید امیر و محمدزاده،شبنم. (1396). تحولات سازمان فضایی شهر تبریز از اوایل اسلام تا دوره قاجار. باغ نظر،تابستان1396.دوره 14،شماره 15 ،32-21 . https://ensani.ir/fa/article/375107

طبیبیان، منوچهرو چربگو، نصیبه و عبدالهی مهر، انسیه .(1390). بازتاب اصل سلسله مراتب در شهرهای ایرانی- اسلامی. معماری و شهرسازی آرمان شهر, 4(7), 63-76. .https://sid.ir/paper/202430/fa

عابدینی, اصغر , ثبات‌ثانی, ناصر و گلشنی, مینا . (1398). تحلیل تأثیر تغییرات کالبدی بر ساختار فضایی محدودة تاریخی شهر ارومیه به ‌روش Space Syntax و GIS. پژوهش‌های جغرافیای انسانی, 51(1), 79-96. https://jhgr.ut.ac.ir/article_63582.html

محمدزاده، رحمت و رضائی، ناهیده. (1401). تحلیلی بر تاثیر فعالیت‌های اقتصادی معاصر بر سازمان فضایی بازار بزرگ تبریز، نشریه علمی معماری و شهرسازی ایران،دوره 13،شماره 1 163-143 . doi: 10.30475/isau.2021.230419.1411

منصوری، سید امیر و همتی، مرتضی. (1399). ارزیابی تعابیر پژوهشگران فارسی‌زبان د‌ر بیان مفهوم سازمان فضایی شهر. باغ نظر، زمستان1399. دوره 17،شماره92، 5- 18 . https://ensani.ir/fa/article/447461

Ahar, H., Zanganeh, A., Khaksari, A., & Karami, T. (2022). An Analysis of the Interactions between the Patterns of Space Syntax and Urban Cores in Tehran Metropolis. Sustainable City, 5(2), 1-19. https://doi.org/10.22034/jsc.2022.226121.1227

Andrakakou, M., & Keßler, C. (2022). Investigating configurational and active centralities: The example of metropolitan Copenhagen. Environment and Planning B: Urban Analytics and City Science, 49(7), 1949-1966. https://doi.org/10.1177/23998083211072861

Bahrainy, H., & Taghabon, S. (2015). Deficiency of the Space Syntax method as an urban design tool in designing traditional urban space and the need for some supplementary methods. International Journal of Architecture and Urban Development, 4(3), 1–18. http://noo.rs/W9JLa

Balluguera, D. Z. (1996). Una interpretación fractal de la forma de la ciudad [A fractal interpretation of the city's form]. http://polired.upm.es/index.php/ciur/article/download/227/223

Bertaud, A. (2021). Order without design: How markets shape cities. Town and Regional Planning,79,25.https://www.researchgate.net/publication/360805383_Order_without_design_How_markets_shape_cities

Erickson, B. (2001). The ‘armature’ and ‘fabric’ as a model for understanding spatial organisation (pp. 21–38). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315841069-3

Erickson, B., & Lloyd-Jones, T. (1997). Experiments with settlement aggregation models. Environment and Planning B: Planning and Design, 24(6), 903-928

Farahnaki, M., Balali Oskoui, A., Shahbazi, Y., & Molaei, A. (2022). Evaluation of Physical-Spatial Cohesion of the Old City Texture of the Iranian-Islamic city based on Space Syntax Method (Case Study: Old Texture of Sonqor). GeoRes, 37(2), 277-283 . http://georesearch.ir/article-1-1290-fa.html

Healey, P. (2006). Urban Complexity and Spatial Strategies: Towards a Relational Planning for Our Times. Taylor & Francis.

Hillier, B. (1998). The common Language of Space. Space Syntax Laboratory. Retrieved from

Hillier, B., Hanson, J., & Peponis, J. (1984). What do we mean by building function?. E & FN Spon Ltd.

Karimi, K. (2000). Urban conservation and spatial transformation: preserving the fragments or maintaining the ‘spatial spirit’. Urban Design International, 5, 221-231

Khairanisa, F. (2022). Function, Role, Limitation, and Potential of Space Syntax Analysis in Architectural Field. Journal of Artificial Intelligence in Architecture, 1(2), 23–31. https://doi.org/10.24002/jarina.v1i2.6093

Khotbehsara, E. M., Yu, R., Somasundaraswaran, K., Askarizad, R., & Kolbe‐Alexander, T. (2025). The walkable environment: a systematic review through the lens of Space Syntax as an integrated approach. Smart and Sustainable Built Environment.https://doi.org/10.1108/sasbe-02-2024-0049

Linstone, H. A., & Turoff, M. (Eds.). (1975). The Delphi method (Vol. 1975, pp. 3-12). Addison-Wesley

Linza, N. G. A. G., & Grasso-Gay, A. (2008). Algorithmic sustainable design: The future of architectural theory. International Journal of Architectural Research: Archnet-IJAR, 2(2), 231–233. https://doi.org/10.26687/ARCHNET-IJAR.V2I2.244

Mara, F., & Cutini, V. (2024). Space Syntax vs Agent-Based Modelling in the Maze of Urban Complexity: A Critical Comparison Between Top-Down and Bottom-Up Approaches and Applications (pp. 585–596). Springer Nature. https://doi.org/10.1007/978-3-031-54118-6_5

Mehaffy, M. (2006). Towards a New Science of Architecture, and a New Architecture of Science-A Review of Alexander's New Magnum Opus, The Nature of Order.

Mehaffy, M. W. (2019). Assessing Alexander’s Later Contributions to a Science of Cities. Urban Science, 3(2), 59. https://doi.org/10.3390/urbansci3020059

Miranda, E., Batista e Silva, J., & Ricardo da Costa, A. (2020). Emergence and structure of urban centralities in a medium-sized historic city. SAGE Open, 10(3), 2158244020930002.

Okoli, C., & Pawlowski, S. D. (2004). The Delphi method as a research tool: an example, design considerations and applications. Information & Management, 42(1), 15-29

Pafka, E., Dovey, K., & Aschwanden, G. (2020). Limits of space syntax for urban design: Axiality, scale and sinuosity. Environment and Planning B: Urban Analytics and City Science, 47(3), 508–522. https://doi.org/10.1177/2399808318786512

Salingaros, N. A. (2005). Principles of Urban Structure. Techne Press

Shehata, A. M. (2023). Sustainable-Oriented Development for Urban Interface of Historic Centers. Sustainability, 15(4), 2792. https://doi.org/10.3390/su15032792

Shen, Y. (2017). Understanding functional urban centrality: spatio-functional interaction and its socio-economic impact in central Shanghai (Doctoral dissertation, UCL (University College London)).

Skulmoski, G. J., Hartman, F. T., & Krahn, J. (2007). The Delphi method for graduate research. Journal of Information Technology Education: Research, 6(1), 1-21. https://doi.org/10.28945/199

Sun, X. (2013). Comparative Analysis of Urban Morphology: Evaluating Space Syntax and Traditional Morphological Methods.

http://www.divaportal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:654887

Tavassoli, M. (1997). Urban Design in Central Part of Tehran. Architecture and Urbanism Research Center

Vasanen, A. (2012). Functional polycentricity: Examining metropolitan spatial structure through the connectivity of urban sub-centres. Urban Studies, 49(16), 3627-3644 https://doi.org/10.1177/0042098012447000 .

Veneri, P. (2013). The identification of sub-centres in two Italian metropolitan areas: A functional approach. Cities, 31, 177-185 . https://doi.org/10.1016/j.cities.2012.04.006

Wang, H., & Rao, X. (2021). A morphological history of urban centers in Qingdao. Computational Urban Science, 1, 1-15 . doi:10.1007/s43762-021-00021-y

Yamu, C., & van Nes, A. (2019). Fractal urban models and their potential for sustainable mobility A spatio-syntactic analysis.

Zafarivahid, M., & Shieh, E. (2016).The hierarchy of city spatial organization in terms of establishment of land use factors (Case study: District No. 2 of the Municipality of Hamadan). Specialty Journal of Architecture and Construction, 2(3), 67-77.