بازشناسی تحولات معماری و شهرسازی ایران در دوره گذر از دوره قاجار به دوره پهلوی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه شهرسازی دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه هنر تبریز

چکیده
حوزه مرزی قاجار-پهلوی شامل مطالعات و تحلیلهای مربوط به تحولات شهر و شهرسازی و جنبه‌های مختلف فضایی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، فناورانه و رویه‌های مختلف آن است. بازه زمانی مورد پژوهش در این بخش، حوزه مرزی قاجار_پهلوی، می‌باشد که حدفاصل سالهای 1286 ه.ش تا 1310 ه.ش(1904-1931 میلادی) است. تحولات مذکور در حوزه‌های فرهنگی، اجتماعی، علمی، فنی، اقتصادی، شهرسازی در مقیاس‌های ملی، منطقه‌ای، شهری، محله‌، فضای شهری و معماری می‌باشد. عرصه جهانی در دوره مذکور شاهد تحولات مهمی بود که عبارتند از: وقوع جنگ جهانی اول، انقلاب 1917 بلشویکها در شوروی سابق، پیشرقتهای مربوط به انقلاب صنعتی و تداوم آن در عرصه‌های حمل ونقل، مخابرات، صنعت، زیست‌شناسی، فیزیک و ... که با وجود رکود اقتصادی و سیاسی_مدیریتی ناشی از جنگ جهانی اول، با اختراعات و اکتشافات متعدد بر شهر و شهرسازی تاثیر عمیقی گذاردند. نظریه‌ها و انگاره‌های متعدد ارائه شده در این دوره از اهمیت خاصی برخوردارند که عبارتند از: ساخت شهر بر اساس مبانی هنری از کامیلو زیته، جنبش زیباسازی شهری، شهر صنعتی گارنیه، شهر خطی سوریا، باغشهر هاوارد، پیشنهادات ترافیکی اوژن هنارد، شهر معاصر و شهردرخشان لوکوربوزیه که همگی با تحقق کم‌وبیش در دوره‌های بعد بر شهر و شهرسازی در عرصه نظری و عملی بویژه در شهرهای اروپایی و آمریکایی موثر بوده‌اند. همچنین خانه-سازی گسترده در شهرهای درگیر جنگ جهانی اول، احداث شهرهای اقماری متعدد در شوروی سابق از مهم‌ترین تحولات جهانی موضوع محسوب می‌شوند. در ایران، پیروزی انقلاب مشروطیت در 1285 ه.ش و پیرو آن تصویب قانون بلدیه در 1286 ه.ش شروع این حوزه مرزی می‌باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Recognizing The Architectural and Urban Developments of Iran During the Transition Period from Qajar to Pahlavi

چکیده English

The study of contemporary urban development in the last one hundred years includes the study of global and Iranian developments in various areas related to the city. The period of time researched in this section is the Qajar-Pahlavi border area, which is between the years 1286 AH to 1310 AH (1904-1931 AD). The mentioned developments are in the fields of cultural, social, scientific, technical, economic, urban planning in the national, regional, urban, neighborhood, urban space and architectural scales. In the mentioned period, the world arena witnessed important developments, which include: the outbreak of the First World War, the 1917 revolution of the Bolsheviks in the former Soviet Union, the developments related to the industrial revolution and its continuation in the fields of transportation, telecommunications, industry, biology, physics and ... who, despite the economic and political-management stagnation caused by the First World War, had a profound impact on the city and urban planning with numerous inventions and discoveries. Many theories and concepts presented in this period are of special importance, which include: city construction based on artistic principles by Camilo Zite, urban beautification movement, industrial city of Garnier, linear city of Soria, Bagshahr of Howard, traffic proposals of Eugene Henard , the contemporary city and the shining city of Le Corbusier, etc., all of which were more or less effective in the later periods on the city and urban planning in the theoretical and practical fields, especially in European and American cities. Also, extensive housing construction in the cities involved in the First World War, the construction of numerous satellite cities in the former Soviet Union are considered to be among the most important global developments. In Iran, the victory of the constitutional revolution in 1285 AH and the subsequent approval of the municipal law in 1286 AH is the beginning of this border area. Iran's architecture and urban planning during the period of transition from Qajar to Pahlavi was in the context of many global developments and was affected by it. In terms of urban planning, it is significant to be influenced by political, cultural, social and modern technological developments, the approval of urban development laws, the destruction of city ramparts and street constructions, and the emergence of modern transportation infrastructures of that era. In terms of architecture, the construction of modern buildings along with some constructions derived from the art and architecture model of the Qajar period, especially in banks, schools, palaces and medical centers, is significant. These developments have been very prominent in some cities of Iran, such as Tehran, Tabriz, Hamedan and Mashhad, which in the following decades have led to interventions in historical contexts for street construction and the construction of modern buildings.

کلیدواژه‌ها English

Qajar-Pahlavi border area
late Qajar period
early Pahlavi period
modernism
architecture and urban planning of Iran
 
استروفسکی، و. 1385. شهرسازی معاصر از نخستین سرچشمه ها تا منشور آتن. ترجمه لادن اعتضادی. تهران. مرکز نشر دانشگاهی.
اتحادیه، ن.م.م. ۱۳۷۷. اینجا طهران است. مجموعه مقالاتی درباره تهران ۱۳۴۴ ۱۲۶۹ هـ ق. نشر تاریخ ایران. تهران.
اتحادیه، ن.م.م. ۱۳۸۴. مراسلات طهران نامههای مباشر میررزا حسین خان مبصر السلطنه از تهران به کاشان ۱۳۰۴ تا ۱۳۰۹ ه.ق. با همکاری میر محمد صادقۀ، س. کتاب سیامک. تهران.
اعتماد السلطنه. ۱۳۶۷. تاریخ منتظم ناصری. تصحیح رضوانی، م.ا. دنیای کتاب. تهران. جلد ۳.
بابایی، غ.ر. 1382. تاریخ ایران از هخامنش تا عصر پهلو. تهران. نشر آشتیان.
بروگش، ه. ۱۳۶۷. سفری به دربار سلطان صاحبقران. ترجمه کردبچه. انتشارت اطلاعات. تهران. جلد ۲.
بنجامین، و. گرین، س. 1363. ایران و ایرانیان. به اهتمام رضازاده ملک، ر.  نشر گلبانگ. تهران.
بنه ولو، ل.1385. سرچشمه های شهرسازی نوین. انتشارات امیرکبیر.
بهزدافر، م. 1388. طرحها و برنامه های شهرسازی. تهران. موسسه نشر شهر.
بهزدافر، م. 1390. هویت شهر، نگاهی به هویت شهر تهران. تهران. موسسه نشر شهر.
پاکزاد، ج. 1389. سیر اندیشه ها در شهرسازی(1) از آرمان تا واقعیت. تهران. انتشارات آرمانشهر.
تکمیل همایون، ن. 1378. تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران. جلد 1. تهران. دفتر پژوهشهای فرهنگی.
تکمیل همایون، ن. 1378. تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران. جلد 2. تهران. دفتر پژوهشهای فرهنگی.
تکمیل همایون، ن. 1378. تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران. جلد 3. تهران. دفتر پژوهشهای فرهنگی.
تاجیک، م.ر. ۱۳۸۴. روایت غیریت و هویت در میان ایرانیان. مرکز بررسیهای استراتژیک. تهران .
حبیبی، س.م. 1378. از شار تا شهر. انتشارات دانشگاه تهران.
حبیبی، س.م. 1390. قصه شهر تهران نماد شهر نوپرداز ایرانی1299 تا 1332. انتشارات دانشگاه تهران.
حمیدی، م. و دیگران1376. استخوان بندی شهر تهران. جلد 1 و 2. تهران. سازمان مشاور فنی و مهندسی شهر تهران.  
سلماسی­زاده، م. 1389. تبریز نخستین کانون ترقی خواهی و نوجویی در ایران عصر قاجار. فصلنامه علمی پژوهشی تاریخ نامه ایران بعد از اسلام. سال اول. شماره اول.
سوادکوهی­فر، س.1379. سیر اندیشه های آرمانی در معماری و شهرسازی تعدادی از متفکران. تهران. انتشارات بهراد.
شوای، ف. 1375. شهرسازی، تخیلات و واقعیات. ترجمه حبیبی، م. انتشارات دانشگاه تهران.
سیفی قمی تفرشی، م. 1362. نظم و نظمیه در دوره قاجار. تهران. یساولی. فرهنگسرا.
شهیدی مازندرانی، ح. ۱۳۸۳. سرگذشت تهران. انتشارات راه مانا. تهران.
عدل، ش. اورکاد، ب. ۱۳۷۵. تهران پایتخت ۲۰۰ ساله.
کوئن، ب. ۱۳۸۱. مبانی جامعه شناسی. ترجمه توسلی، غ.ع. و فاضل ر. انتشارات سمت. تهران. 
جهانبگلو، ر. ۱۳۷۹. ایران و مدرنیته. تهران. نشر گفتار.
حبیبی، س.م. ۱۳۷۳.  نخستین پژواک مدرنیته در ایران. مجله گفتگو. شماره ۳. تهران.
حبیبی، س.م. 1373. مدرنیسم شهر دانشگاه دومین پژواک مدرنیته در ایران، مجله گفتگو. شماره ۵. تهران.
حبیبی، س.م. 1385. شرح جریانهای فکری معماری و شهرسازی در ایران معاصر، دفتر پژوهشهای فرهنگی. تهران.
شهری، ج. 1368. تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم. جلد 5. تهران. موسسه خدمات فرهنگی رسا.
کاظم‌زاده ف. روس و انگلیس در ایران، ترجمه امیری، م. مقاله اینترنتی. قابل دسترسی در سایت اینترنتی http://www.iichs.org موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران
غفاری، ا. قرارداد 1907 و جمهوری فرانسه، مجله آینده. سال 12. مقاله اینترنتی. قابل دسترسی در سایت اینترنتی http://www.iichs.org موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران
مانیاگو لامپونیانی، و. 1381. معماری و شهرسازی در قرن ۲۰. ترجمه اعتضادی،ل. دانشگاه شهید بهشتی.
معتضد، خ. ۱۳۸۳. خاطرات قائم مقام الملک رفیعا. نشر قطره. تهران.
محبوبی اردکانی، ح. 1368. تاریخ موسسات تمدنی جدید در ایران، جلد 2، تهران، دانشگاه تهران.
میروشنیکف. 1357. ایران در جنگ جهانی اول. ترجمه دخانیاتی، ع. تهران. انتشارات فرزانه.
میری، ر. (1391):  بلدیه از دوره قاجار تا پهلوی اول ، پایگاه اینترنتی موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، قابل دسترسی در سایت  http://www.iichs.org
هدایت، ح.م. (م.ا) ۱۳۷۵. خاطرات و خطرات توشهای از تاریخ شش پادشاه و گوشهای از دوره زندگی من. انتنشارات زوار. تهران.
یکرنگیان، ی.ر1384. سیری در تاریخ ارتش ایران. تهران، نشر خجسته.
 (سایت اینترنتی وزارت کشور http://www.moi.ir
(سایت اینترنتی قطب علمی طراحی شهری در بافتهای با ارزش تاریخی http://ceud.ir)
موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران http://www.iichs.org
Cowan,R. 2005. The Dictionary of Urbanism, streetwisepress, Ilustrated by Lucinda Ragers.
Majd, Mohammad Gholi. 2003. The Great Famine and Gencide in Persia 1917-1919, Universitypress of America.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 01 مرداد 1405

  • تاریخ دریافت 30 فروردین 1405
  • تاریخ بازنگری 26 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 30 تیر 1405
  • تاریخ اولین انتشار 01 مرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 مرداد 1405