7. بررسی و ارزیابی تنش‌های هیدروپلیتیک ایران در حوضه های آبریز مرزی و نقش آن بر امنیت ملی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار جغرافیای سیاسی گروه جغرافیا، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

2 کارشناس ارشد ژئوموروفولوژی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

چکیده
زمینه و هدف: تغییر حجم و کیفیت منابع آبی در خاورمیانه سبب بروز تنش های سیاسی و نظامی می شود. این پژوهش به دنبال ارزیابی نقش کم آبی بر تنش های ژئوپلیتیکی ایران با همسایگان می باشد.
 روش­شناسی: داده های پژوهش حاصل مطالعات کتابخانه­ای و میدانی با نظرسنجی از 21 کارشناس آشنا به امور هیدرولوژی و علوم سیاسی می باشد. ارزیابی پرسشنامه­های پژوهش به کمک روش های مدیریتی تاپسیس و تحلیل سلسله مراتبی و هم چنین روش سناریونویسی در نرم افزارهای اکسپرت چویز، اکسل و سناریوویزارد می باشد.
نتایج و یافته‌ها : نتایج  پژوهش حاکی از آن است که براساس روش تاپسیس، حوضه هیرمند با مقدار 91/0  کمترین فاصله را تا راه حل ایده آل دارد و بیانگر آن است این حوضه پرتنش­ترین حوضه در حال حاضر و احتمالاً در شرایط مشابه در آینده خواهد بود. هم چنین آینده پروژه های سد سازی ترکیه به احتمال 67% در حالت قابل باور، منجر به وقوع جنگ میان کشورهای درگیر پروژه گاپ خواهد شد که تبعات امنیتی را برای مناطق شرقی ترکیه، عراق، سوریه و مناطق جنوب غرب ایران به همراه دارد و آینده ای پر از تنش برای آن تصور می شود. در بعد مدیریت داخلی نیز علاوه بر تغییرات اقلیمی عوامل داخلی چون  مسائل اقتصادی(سرمایه و تکنولوژی)، مدیریت و سیاست گذاری های نادرست بر تاثیرات کمبود منابع آب در کشور دامن زده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Assessing Iran's Hydropolitical Tensions in Border Watersheds on National Security

نویسندگان English

Mohammad Raoof Heidari Far 1
khadijeh Dolatiari 2
1 Associate Professor of Political Geography,Department of Geography, Faculty of Social Sciences,Payam Noor University, Tehran, Iran.
2 MSc Degree in Geomorphology, Faculty of Geography, Razi University, Kermanshah, Iran.
چکیده English

Background and Objective: Changes in the volume and quality of water resources in the Middle East cause political and military tensions. This research seeks to evaluate the role of water scarcity on Iran's geopolitical tensions with its neighbors.
Methodology: The study method in this research is applied, descriptive-analytical. The research data are the result of library and field studies with a survey of 21 experts familiar with hydrology and political science. The evaluation of the research questionnaires is done with the help of TOPSIS management methods and hierarchical analysis, as well as the scenario writing method in Expert Choice, Excel, and Scenario Wizard software
 Results and findings: The research results indicate that based on the TOPSIS method, the Hirmand basin has the smallest distance to the ideal solution with a value of 0.91, indicating that this basin is the most tense basin at present and will probably be in similar conditions in the future. Also, the future of Turkish dam projects has a 67% probability of being credible, leading to a war between the countries involved in the Gap project, which will have security consequences for Turkish Kurdistan, Iraq, Syria and Iran, and a future full of violence is imagined for it. In the aspect of internal management, in addition to climate change, internal factors such as economic issues (capital and technology), incorrect management and policies have contributed to the effects of water resource shortages in the country.

کلیدواژه‌ها English

Water tension
hydropolitics
geopolitics
dam construction
Hirmand
Gap project
اخباری، ابوالفضل، اسماعیل پورروشن، علی اصغر؛ رنجبر، محسن، باهک، بتول، (1399)؛ تبیین نقش هیدروپلیتیک بر سیاست خارجی افغانستان و ایران (2015- 2019)؛ فصلنامه نگرش های نو در جغرافیای انسانی،  سال 12، شماره 3، صص 213-236. (https://sanad.iau.ir/journal/geography/Article/673777?jid=673777)
اصغری، کاوه، یوسفی شاتوری، محمد، (1399)؛ تاثیر هیدروپلیتیک رودخانه اروند بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران؛ همایش ملی ابعاد نظری و کاربردی توسعه و امنیت پایدار مناطق مرزی با رویکرد آمایش؛ مشهد.( https://civilica.com/doc/1129443)
اکبری، نرگس، مشهدی ،علی، (1398)؛ تهدید ها و تعهدات زیست محیطی دولت ترکیه در اجرای پروژه گاپ نسبت به آثار سوء زیست  محیطی در ایران ، مجله حقوق بین الملل، شماره 61، صص351-311.( https://doi.org/10.22066/cilamag.2019.79111.1434)
امان، فاطمه، (1398)؛  اختلاف ایران و افغانستان بر سر آب بالا می گیرد؛ مرکز مطالعات جنوب آسیا؛ طرح آینده ایران شورای آتلانتیک. (https://www.atlanticcouncil.org/wp-content/uploads/2016/09/Iran-Afghan-Water-Persian.pdf)
براون، لستر و همکاران، (1374)؛ وضعیت جهان در سال 1994، ترجمۀ عبدالحسین وهابزاده، تهران، انتشارات جهاد دانشگاهی.
بهرامی، رحمت الله، سپهری ،محمد فرید،(1400) ؛ بررسی اثرات اقتصادی- اجتماعی و زیست محیطی خشکسالی بر مناطق روستایی استان کردستان، مجله روستا و توسعه، سال 24، شماره 93.( https://doi.org/10.30490/rvt.2021.341691.1194)
حافظ نیا، محمدرضا، (1390)؛ اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک ، انتشارات سمت.
حافظ نیا، محمدرضا،( 1385)؛ جغرافیای سیاسی ایران، انتشارات سمت، تهران.
حافظ نیا، محمدرضا؛ نیکبخت، مهدی، (1383)؛ آب و تنش اجتماعی سیاسی مطالعه موردی گناباد، فصلنامه پژوهش های جغرافیای ،سال 18؛  شماره 65، صص81-65.( https://www.sid.ir/paper/29881/fa)
دالبی، سیمون، (1383)؛ منابع و جنگ‌های محیطی آینده، ترجمۀ فائزه باهری، تهران، ماهنامۀ گزارش گفتگو، سال سوم، شمارۀ 10.
دهشیری ،محمدرضا، حکمت آرا، حامد، (1397)؛ دیپلماسی آب ایران در قبال همسایگان ؛ فصلنامه سیاست های راهبردی  و کلان، دوره 6، شماره 4.(  10.32598/JMSP.6.4.596).
رحیمی عیبلو، امیر محمد؛ موسوی ، میرنجف؛ سلطانی، نادر؛ (1404)،  تدوین سناریوهای موثر بر گذار  از بحران آب در استان آذربایجان غربی با رویکرد آمایش سرزمین، فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه ای، دوره ، شماره 1، شماره پیاپی 19، صص  51-70 (https://www.srds.ir/article_213645.html?lang=fa).
زرقانی، هادی، عباس زاده، مریم، موسوی ، محمد باقر، سعادتی ، زهرا،(2018)؛ تحلیل آثار و پیامدهای اجتماعی، امنیتی  خشکسالی با تاکید بر استانهای شرقی، دهمین کنگره انجمن ژئوپلیتیک و دومین همایش جغرافیا و برنامه ریزی  مناطق مرزی ایران. (https://profdoc.um.ac.ir/paper-abstract-1068217.html)
زینتی، محمد مهدی، عسگری، مصفطی، (1400)؛ آینده پژوهی پیامدهای امنیتی بحران منابع آبی در نواحی مرزی ایران، جغرافیا و روابط انسانی ،دوره 4، شماره 3.( https://doi.org/10.22034/gahr.2021.301648.1602)
سید اخلاقی، جعفر، (1400)؛ ردیابی  اقدامات بیابان زایی در برنامه های توسعه ای ایران، مجله طبیعت ایران، جلد 5، شماره 3.( https://civilica.com/doc/1890500)
شرف الدین، فصل الله، خالد، عبدالعزیز،(1395)؛  اسرائیل و سودان طمع های کهن و رویارویی نوین، ترجمه رضا عامری؛ نشر مرکز پژوهش های علمی و مطالعات.
شفیعی، مسعود،(1391)؛ منابع آب در جهان و منطقه خاورمیانه با تاملی بر وضعیت ایران، انتشارات پژوهشنامه.
شیخ اویسی، محمود؛ طاهری ، احمدرضا؛ رضا میرلطفی؛ پرویز، (1402)؛ رویکردهای سیاسی و امنیتی خشکسالی سیستان و تنش با افغانستان، فصلنامه جغرافیا و برنامه ریزی منطقه ای، دوره 13، صص 158-143.( 10.22034/jgeoq.2024.299432.3242).
عابدینی، اصغر، سادات سربلند، معصومه، نوری ،آریا، (1404) ارزیابی و ارائه الگوی بهینه در شهرهای حساس به آب (مطالعه موردی: شهر یزد)، فصلنامه مطالعات توسعه پایدرا شهری و منطقه ای ،دوره 6، شماره 1، شماره پیاپی 19، صص  236- 255، (
 https://www.srds.ir/article_213885.html?lang=en)
عزتی، عزت الله، (1387)؛ ژئوپلیتیک، تهران: سمت.
عسگری، سهراب،(1401)؛ نقش افغانستان در تغیر وضعیت هیرمند از هیدروپلیتیک به ژئوپلیتیک، فصلنامه آمایش سیاسی فضا.( https://psp.modares.ac.ir/article-42-60887-en.html)
عطافر، علی، شجاعی، مرضیه، (1390) ؛ نقش آب در موقعیت آب در موقعیت راهبردی ایران در خاورمیانه، فصلنامه مطالعات خاورمیانه، سال 18؛ شماره 1، صص58-75.( https://cmess.sinaweb.net/article_149202.html)
علی نژاد، محمد، (1396)؛ مرثیه ای برای یک روئا هزینه و فایده پروژه بزرگ سد سازی ترکیه چه بود، مجله جنگ آب و اخبار بین الملل، 229، قابل دسترسی در www.tejaratefarda.com
علیزاده، امین، (1384)؛ هیدرولوژی کاربردی، چاپ هیجدهم، انتشارات دانشگاه امام رضا (ع)، مشهد.
کاویانی ،مراد، محمدی ،محمد، (1399)؛ تاثیر نوسان منابع آب بر امنیت آب( نموهه پژوهی: خراسان جنوبی)، نشریه پژوهشهای جغرافیای سیاسی ،دوره 5، شماره 4.( org/10.22067/pg.v5i4.2012-1001)
کرمی ،افشین، حسن زاده ، جواد، پیشگاهی فرد، زهرا،(1395)؛ تاثیر هیدروپلیتیک بر مناسبات عراق و ترکیه با تاکید بر دجله و فرات، فصلنامه سیاست جهان اسلام، سال 5، شماره 17، صص29-53.( https://psiw.journals.ikiu.ac.ir/article_892.html)
محمدی خسروی، اعظم، شاهنده، بهزاد، اطهری ، اسد الله؛ هرمیداس باوند، داوود، (1402)؛ پیامدهای سیاسی پروژه آناتولی جنوب شرقی (گاپ) برای کردها، پژوهشنامه ایرانی سیاست بین الملل، دوره یازدهم، شماره دوم، صص 426-455.( https://doi.org/10.22067/irlip.2022.71841.1135)
مختاری هشی ، حسین،(1391)؛ هیدروپلیتیک ایران؛ جغرافیای بحران آب در افق سال 1404، فصلنامه ژئوپلتیک، سال 9، شماره 3، صص83-49.
مختاری هشی، حسین، قادری حاجت، مصطفی، (1387)؛ هیدروپلیتیک خاورمیانه در افق سال 2025 م؛ مطالعه موردی : حوضه های دجله و فرات ، رود اردن و رود نیل، فصلنامه ژئوپلیتیک، سال چهارم شماره اول. https://journal.iag.ir/article_57064.html
مرکز رصد راهبرادی اندیشکده های استراتژیک،  (1400).
ملکی، بهنام،(1383)؛ رودخانه هیرمند و چالش های پیش رو؛ ماهنامه اطلاعات سیاسی- اقتصادی ؛ شماره 210، صص140-128.()
مهکویی، حجت، جاجرمی، کاظم، پیشگاهی فرد، زهرا؛ (1393)؛ تهدیدات زیست محیطی در کشورهای منطقه ژئوپلیتیکی خلیج فارس با تأکید بر بحران منابع آب، فصلنامه برنامه ریزی منطقه ای، سال 4، شماره 13، صص143-133.
میرزایی، محمدعلی، (1386)؛  چالش‌های هیدروپولیتیک ایران و عراق با تأکید بر اروند‌رود، فصلنامۀ سیاسی ‌– اقتصادی، شمارۀ 264 – 263. (https://www.magiran.com/p667461)
نصری فحر داود، صدیقه؛ کاویانی راد، مراد، صدرانیا، حسن، حمید، حسین؛  (1400)؛ چالش های سیاست گذاری منابع آب ایران و عراق؛ فصلنامه سیاست گذاری عمومی، دوره 7، شماره 4،صص 255-231.( https://www.sid.ir/paper/1050202/fa)
ویسی، هادی، ( 1403)؛ تاثیر سیاست های رشد بر تنش آبی و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران،  پژوهش های جغرافیای انسانی،
دوره 56، شماره 4،صص 102-83.( https://doi.org/10.22059/jhgr.2024.360636.1008607)
هاگت، پیتر،( 1376)؛ جغرافیای ترکیبی نو، ترجمه شاپور گودرزی نژاد، سمت.انتشارات، تهران.
Ayandeban. (2017). [The main issues of year 2017 were identified (Persian)]. Retrieved from http://www.ayandeban.ir/1395/12/.
Barghi,B,Bazrafshan,J,Shayan,M,(2018). Analysis and Identification of the consequence of drought on the inhibitions of rural areas (case study of Chaga village , Ferydunshahr city), journal of environmental hazards,7(15).
Kamran, H., Yari, E., & Abedi, M. (2017). [Environmental security and national security in the context of cross-border hydropoliticsKarabulut, Bilal,2005, Strateji Jeostrateji Jeopolitik”; Ankara: Platin
Milling ap.p ,2001.water ann politics,rational choise and shout indian canal irrigation. Fvtures,N33.
Meydani, R., & Tejaratnews. (2016). [Consumption of 88% renewable water reserves / identification of 18 water – challenging points (Persian)]. Retrieved from https://tejaratnews.com
Rai, Subash Prasad; Wolf, Aaron T.; Sharma, Nayan; & Tiwari, Harinarayan. (2017). Hydropolitics in Transboundary Water Conflict and Cooperation. In N. Sharma (ed.), (N. Sharma, ed.), River System Analysis and Management (pp. 353-368). Singapore: Springer Singapore
Seligman, Daniel (2008). World's major rivers: An introduction water law with case studies. Las Vegas: Colorado River Commission of Nevada. tabyincenter.ir/19723.
Tajrishi, M., & Iranian Students’ News Agency (ISNA). (2018). [The dual function of some MPs has prevented the water crisis from being resolved (Persian)]. Retrieved from https://www.isna.ir/news/97041709640/

  • تاریخ دریافت 24 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 21 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 20 فروردین 1404
  • تاریخ اولین انتشار 21 فروردین 1404
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1404