21.ارزیابی توانمندی ژئوتوریستی ژئوسایت‌های شهرستان هشتجین با استفاده از مدل‌ دینامیکی

مددی, عقیل; اصغری, صیاد; مرتضوی, سید علی

21.ارزیابی توانمندی ژئوتوریستی ژئوسایت‌های شهرستان هشتجین با استفاده از مدل‌ دینامیکی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

عقیل مددی ¹

صیاد اصغری ²

سید علی مرتضوی ³

¹ استاد ژئومورفولوژی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.

² استاد گروه جغرافیا طبیعی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

³ کارشناسی ارشد ژئومورفولوژی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

چکیده

زمینه و هدف: گردشگری، به‌ویژه ژئوتوریسم، به‌عنوان شاخه‌ای نوین با تمرکز بر پدیده‌های زمین‌شناسی و ژئومورفولوژیکی، نقش مهمی در توسعه پایدار، حفاظت محیطی و ارتقای اقتصادی مناطق ایفا می‌کند. ایران با تنوع بالای منابع طبیعی، ظرفیت بالایی در این زمینه دارد. شهرستان هشتجین در جنوب اردبیل با ویژگی‌های شاخص طبیعی، یکی از مناطق مستعد ژئوتوریسم است که تاکنون به‌طور جامع ارزیابی نشده است. این پژوهش با هدف شناسایی و اولویت‌بندی ژئوسایت‌های منطقه و تحلیل شاخص‌های ارزیابی ژئوتوریسم در چارچوب مدل دینامیکی انجام گرفته است.
روش شناسی: در این پژوهش، ابتدا پنج ژئوسایت منتخب در شهرستان هشتجین جهت تحلیل و ارزیابی انتخاب شدند. جامعه آماری پژوهش شامل کارشناسان حوزه جغرافیای طبیعی و گردشگران بازدیدکننده از منطقه است که با استفاده از روش نمونه‌گیری غیرتصادفی هدفمند، ۱۵ کارشناس و ۳۰ گردشگر (در مجموع ۴۵ نفر) برای پاسخ‌گویی به پرسشنامه انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده‌ها شامل پرسشنامه محقق‌ساخته، نقشه‌های زمین‌شناسی و توپوگرافی، و نرم‌افزار ArcGIS بود. تحلیل داده‌ها بر اساس مدل دینامیکی هادزیک و از طریق محاسبه سه شاخص اصلی شامل ارزش علمی، ارزش‌های مازاد و میزان آسیب‌پذیری ژئوسایت‌ها انجام گرفت.
نتایج و یافتهها: نتایج نشان داد که توان ژئوتوریستی کوه آق داغ و رودخانه قزل‌اوزن به ترتیب با امتیاز 0076/73 و 303/64 توانمندی ژئوتوریستی بالایی نسبت به سایر ژئوسایتها در این شهرستان دارند. هم چنین آبشار دیز با امتیاز 9839/38 ، آبگرم زاویه جعفرآباد 1518/38 و آبشار نوده با امتیاز 014/33 به ترتیب در رده‌های سوم تا پنجم قرار گرفتهاند. کوه آق داغ از نظر ارزیابی کیفی در دسته "خیلی خوب" و رودخانه قزل‌اوزن در دسته "خوب" و سه ژئوسایت دیگر در دسته "متوسط" قرار گرفتهاند. هم چنین بر اساس نتایج به‌دست‌آمده، مشخص شد که میزان آسیب‌پذیری رودخانه قزل‌اوزن با امتیاز 5/5 بیشتر از سایر ژئوسایت‌ها است، درحالی‌که کوه آق داغ با امتیاز 10 کمترین آسیب‌پذیری را نسبت به سایر ژئوسایت‌ها دارد. نتایج پژوهش نشان داد که ژئوسایت‌های هشتجین، به‌ویژه کوه آق‌داغ و رودخانه قزل‌اوزن، از پتانسیل بالایی برای توسعه ژئوتوریسم برخوردارند. با وجود مزایای ارزیابی به روش مدل دینامیکی، چالش‌هایی مانند ضعف زیرساخت‌ها و آسیب‌پذیری بالا در برخی مناطق نیازمند مدیریت هدفمند است. در همین راستا، راهکارهایی نظیر معرفی رسمی منطقه به عنوان یک ژئوسایت، مستندسازی دقیق، و طراحی مدل‌های بومی‌سازی‌شده پیشنهاد می‌شود.

کلیدواژه‌ها

ژئوتوریسم

مدل دینامیکی

شهرستان هشتجین

ژئوسایت

موضوعات

جغرافیای طبیعی

عنوان مقاله English

Assessment of Geotourism Potential of Geosites in Hashtjin Township Using the Dynamic Model

نویسندگان English

Aghil Madadi ¹

sayyad asghari ²

seyyd ali mortazavi ³

¹ Professor of Geomorphology, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran.

² Professor, Department of Physical Geography, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran

³ , Master's degree in Geomorphology, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran.

چکیده English

Background and Objective: Tourism—particularly geotourism, as an emerging branch focused on geological and geomorphological phenomena—plays a significant role in sustainable development, environmental conservation, and regional economic improvement. With its vast natural diversity, Iran possesses great potential in this field. The city of Hashjin, located in southern Ardabil Province, with its distinctive natural features, is one of the promising areas for geotourism development that has not yet been comprehensively evaluated. This study aims to identify and prioritize the region’s geosites and to analyze geotourism assessment indicators within the framework of the dynamic model.
Methodology: In this study, five selected geosites in Hashtjin Township were initially identified for analysis and evaluation. The statistical population consisted of experts in physical geography and tourists visiting the region. Using a non-random purposive sampling method, 15 experts and 30 tourists (a total of 45 participants) were selected to complete the questionnaire. Data collection tools included a researcher-designed questionnaire, geological and topographic maps, and ArcGIS software. Data analysis was conducted based on Hadžić’s dynamic model by calculating three main indices: scientific value, additional values, and geosite vulnerability.
Results and Findings: The results revealed that Agh Dagh Mountain and Qezel Ozan River, with scores of 73.0076 and 64.303, respectively, exhibit the highest geotourism potential among the studied geosites. Diz Waterfall (38.9839), Jafarabad Zaviyeh Hot Spring (38.1518), and Nodeh Waterfall (33.014) ranked third to fifth. Qualitatively, Agh Dagh Mountain was classified as "very good," Qezel Ozan River as "good," and the remaining three geosites as "moderate." Additionally, the findings indicated that Qezel Ozan River, with a vulnerability score of 5.5, is the most vulnerable geosite, while Agh Dagh Mountain, with a score of 10, has the lowest vulnerability.
Conclusion: The findings of the study indicated that the geosites of Hashtjin, particularly Mount Agh Dagh and the Qezel Ozan River, possess high potential for geotourism development. Despite the advantages of using the dynamic model for evaluation, challenges such as weak infrastructure and high vulnerability in certain areas necessitate targeted management. Accordingly, strategies such as officially designating the region as a geosite, conducting comprehensive documentation, and developing localized evaluation models are recommended.

کلیدواژه‌ها English

Geotourism

dynamic Model

Hashtjin County

Geosites

اصغری سراسکانرود، صیاد، تقی‌لو، زینالی، بتول. (1393). ارزیابی تطبیقی توان گردشگری منطقه‌ای با تأکید بر ژئوتوریسم (مطالعه موردی: هفت‌چشمه نقده، دره قاسملو و بند ارومیه). فصلنامه علمی برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 5(17), 163–178.

https://jzpm.marvdasht.iau.ir/article_727.html

اسفندیاری درآباد, فریبا و نظافت تکله, بهروز. (1404). توان‌سنجی ژئوتوریستی و ژئومورفولوژیکی مناطق حفاظت‌شده شهرستان مشکین‌شهر با استفاده از مدل‌های کمّی. فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه ای, 6(3), 78–85.

https://www.srds.ir/article_216380.html

اسفندیاری درآباد, فریبا , نظافت تکله, بهروز , حسن زاده, محمد و پاسبان, امیرحسام. (1401). ارزیابی و تحلیل توان گردشگری و رقابت‌پذیری استان اردبیل با استفاده از مدل پائوولوا و مدل دینامیکی هادزیک (مطالعه موردی: هیر، خلخال، سرعین). مطالعات علوم محیط زیست, 7(3), 5188–5201.

https://www.jess.ir/article_152198.html

بهاره صفری، حشمت‌الله عسگری. (1402). واکاوی تاثیر رشد اقتصادی بر رشد گردشگری با رویکرد اقتصادسنجی فضایی (مورد مطالعه: استان‌های ایران). فصلنامه اقتصاد و مدیریت شهری, 10(39), 176–200.

https://www.magiran.com/p2540689

چقاجردی, ایمان , جلیلیان, لعیا و فتوحی, زیبا. (1398). بررسی گردشگری شهری بافت میانی منطقه 14 اصفهان با استفاده از مدل SWOT-QSPM‏. اندیشه جغرافیا, 10(20), 139–156.

https://geonot.znu.ac.ir/article_35960.html

حمید بابلی موخر، محمدحسین رامشت. (1398). ارزیابی توانمندی‌های ژئوتوریستی منطقه تشان شهرستان بهبهان براساس روش پرالونگ به منظور دستیابی به توسعه پایدار. نشریه جغرافیای طبیعی, 12(43), 53–70.

https://www.magiran.com/p2005121

جهانیان, منوچهر. (1401). تحلیل نقش ژئوتوریسم در توسعه اقتصادی جوامع میزبان و محلی. فصلنامه جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای), 12(49), 509–518.

https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22286462.1401.12.49.1.2

قنواتی عزت‌اله, کرم امیر, فخاری سعیده. (1391). مروری بر روند تحولات ژئوتوریسم و مدل‌های مورد استفاده آن در ایران. جغرافیایی سرزمین, 9(2), 77–93.

https://sanad.iau.ir/fa/Journal/sarzamin/Article/823887

مددی, عقیل , نورزاده, رقیه , نظافت تکله, بهروز و صبوری, حمیرا. (1404). ارزیابی قابلیت‌های ژئوتوریستی شهرستان نیر با استفاده از مدل‌های کوبالیکوا، فیولت و زروس. فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه ای, 6(2), 32–55.

https://www.srds.ir/article_214197.html

مختاری, داوود , روستایی, شهرام و احمدی, مهدی. (1398). بررسی نقش فرایندهای ژئومورفولوژیک در ایجاد ژئومورفوسایت‌‌های منطقۀ حفاظت‌‌شدۀ مانشت، بانکول و قلارنگ با روش پریرا. مجله جغرافیا و توسعه, 17(54), 185–204.

https://doi.org/10.22111/gdij.2019.4339

Altenberger, U., Oberhänsli, R., Putlitz, B., & Wemmer, K. (2003). Tectonic controls and Cenozoic magmatism at the Torres del Paine, southern Andes (Chile, 51° 10'S). Revista geologica de Chile, 30(1), 65-81.‏ http://dx.doi.org/10.4067/S0716-02082003000100005

Asghari Sarasekanrood, S., & Nezafat Takale, B. (2020). Geotourism Potential and Analysis of Competitiveness of Geotourist Areas of Sarein Region, Iran. Geographical Researches, 35(3), 193-203. https://georesearch.ir/browse.php?a_code=A-13-556-1&slc_lang=en&sid=1

Bahar, A. M. A., Udin, W. S., Hussin, H., Sulaiman, N., & Sulaiman, N. (2020, August). Geomorphosite assessment of renyok river, jeli, kelantan. In IOP Conference Series: Earth and Environmental Science (Vol. 549, No. 1, p. 012023). IOP Publishing.‏ http://dx.doi.org/10.1088/1755-1315/549/1/012023

Braholli, E., & Menkshi, E. (2021). Geotourism potentials of geosites in Durrës municipality, Albania. Quaestiones geographicae, 40(1), 63-73.‏ http://dx.doi.org/10.2478/quageo-2021-0005

Berred, S., Berred, K., & Fadli, D. (2022). Geodiversity of Kingdom of Morocco: Tata Province geomorphosites inventory for creating a geopark project (Anti-Atlas). International Journal of Geoheritage and Parks, 10(3),367-382. http://dx.doi.org/10.1016/j.ijgeop.2022.07.001

Cocean, G., & Cocean, P. (2017). An assessment of gorges for purposes of identifying geomorphosites of geotourism value in the Apuseni Mountains (Romania). Geoheritage 9: 71.‏ http://dx.doi.org/10.1007/s12371-016-0180-5

James, E., Karim, M. F. A., Awing, E. R., & Zulhazman, H. (2020). The 5th International Conference of Geological Engineering Faculty and Indonesia.‏ http://myscholar.umk.edu.my/handle/123456789/1672

Jamshidipour, A. (2022). Evaluation of geotourism for Gonabad Qasabeh Qanat: Potentials and capabilities. Geoconservation Research, 5(2).‏ http://dx.doi.org/10.30486/gcr.2023.1975865.1119

Li, Q. J., Ng, Y., & Wu, R. R. (2022). Strategies and problems in geotourism interpretation: A comprehensive literature review of an interdisciplinary Chinese to English translation. International Journal of Geoheritage and Parks, 10(1), 27-46.‏ http://dx.doi.org/10.1016/j.ijgeop.2022.02.001

Hamoud, A., El Hadi, H., Tahiri, A., Chakiri, S., Mehdioui, S., Baghdad, B., ... & Aoufa, M. (2021). Mauritanian geological resources: A lever for sustainable regional development via geotourism. International Journal of Geoheritage and Parks, 9(4), 415-429.‏ http://dx.doi.org/10.1016/j.ijgeop.2021.11.003

Hernández, W., Dóniz-Páez, J., Beltrán-Yanes, E., Becerra-Ramírez, R., Hernández, P. A., & Pérez, N. M. (2023, May). Geoturism in a volcanic sites: El Hierro UNESCO Global geopark (Canary Islands, Spain). In EGU General Assembly Conference Abstracts (pp. EGU-4420). http://dx.doi.org/10.5194/egusphere-egu23-4420

Lismawati, E., Sabrian, P. G., Putri, R. I., Saepuloh, A., & Shoedarto, R. M. (2024, July). Identification of geotourism potential for hot spring tourism development in Karangan Sub-District, East Kutai Distric, East Kalimantan Province. In IOP Conference Series: Earth and Environmental Science (Vol. 1373, No. 1, p. 012030). IOP Publishing.‏ http://dx.doi.org/10.1088/1755-1315/1373/1/012030

Miśkiewicz, K. (2024). Geotourism Product as an Indicator for Sustainable Development in Poland. Sustainability, 16(13), 5516.‏ http://dx.doi.org/10.3390/su16135516

Newsome, D., & Dowling, R. (2018). Geoheritage and geotourism. In Geoheritage (pp. 305-321). Elsevier.‏ https://doi.org/10.1016/B978-0-12-809531-7.00017-4

Newsome, D., & Ladd, P. (2022). The dimensions of geotourism with a spotlight on geodiversity in a subdued landscape. International Journal of Geoheritage and Parks, 10(3), 351-366.‏ http://dx.doi.org/10.1016/j.ijgeop.2022.06.001

Özşahin, E. (2017). Geodiversity assessment in the Ganos (Isıklar) Mount (NW Turkey). Environmental Earth Sciences, 76(7), 271.‏ https://doi.org/10.1007/s12665-017-6591-z

Pazari, F., & Dollma, M. (2019). Geotourism potential of Zall Gjoçaj national park and the area nearby. International Journal of Geoheritage and Parks, 7(3), 103-110.‏ http://dx.doi.org/10.1016/j.ijgeop.2019.07.001

Pereira, P., & Pereira, D. (2010). Methodological guidelines for geomorphosite assessment. Géomorphologie: relief, processus, environnement, 16(2), 215-222.‏ http://dx.doi.org/10.4000/geomorphologie.7942

Ríos-Reyes, C. A., Manco Jaraba, D. C., & Castellanos Alarcón, O. M. (2021). Geotourism potential and challenges of the coastal region around Santa Marta (Colombia): a novel strategy for socioeconomic development. Cuadernos de Geografía: Revista Colombiana de Geografía, 30(1), 106-124.‏ http://dx.doi.org/10.15446/rcdg.v30n1.81239

Tesfa, C., & Zewdie, M. M. (2023). Assessment and map of geotourism potential sites in Amhara Regional State, Northwestern Ethiopia. International Journal of Geoheritage and Parks, 11(4), 634-651.‏ http://dx.doi.org/10.1016/j.ijgeop.2023.11.005

Tessema, G. A., van Der Borg, J., Minale, A. S., Van Rompaey, A., Adgo, E., Nyssen, J., ... & Poesen, J. (2021). Inventory and assessment of geosites for geotourism development in the Eastern and Southeastern Lake Tana Region, Ethiopia. Geoheritage, 13(2), 43. http://dx.doi.org/10.1007/s12371-021-00560-0

Tomić, N. (2011). The potential of Lazar Canyon (Serbia) as a geotourism destination: inventory and evaluation. Geographica Pannonica, 15(3), 103-112. http://dx.doi.org/10.5937/GeoPan1103103T