22. تحلیل الگوی فضایی توزیع و پوشش خدماتی واحدهای صنفی با بهره‌گیری از تحلیل‌ها و شاخص‌های آمار فضایی در محیط GIS (مطالعه موردی: عینک‌فروشی‌های طبی شهر اردبیل)

نوع مقاله : مقاله مستخرج از پایان نامه کارشناسی ارشد

نویسندگان

1 کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل

2 استاد گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری و روستایی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل

3 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری و روستایی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل

چکیده
زمینه و هدف: توزیع فضایی خدمات شهری، عاملی مؤثر در کیفیت زندگی و تحقق عدالت فضایی است. مراکز عرضه کالاها و خدمات مرتبط با سلامت بینایی نیز علاوه بر نقش اقتصادی، از منظر بهداشتی حائز اهمیت‌اند. رشد جمعیت و توسعه کالبدی شهر اردبیل، نیاز به ساماندهی این خدمات را افزایش داده است. هدف این پژوهش بررسی الگوی فضایی توزیع و پوشش خدماتی واحدهای صنفی عینک‌فروشی در سطح شهر اردبیل با بهره‌گیری از قابلیت‌ها و ابزارهای مربوطه در محیط ArcGIS می‌باشد.  
 روش شناسی: روش پژوهش توصیفی–تحلیلی است و داده‌ها از طریق مطالعات اسنادی و میدانی گردآوری شده‌اند. جامعه آماری شامل کلیه مراکز فروش خدمات بینایی در سطح شهر اردبیل است. تحلیل داده‌ها با ابزارهای مکانی در محیط ArcGIS انجام شده است.
یافته‌ها و نتیجه‌گیری: از مجموع ۳۸ واحد شناسایی‌شده، ۳۴ واحد در منطقه ۱ قرار دارند، درحالی‌که مناطق ۴ و ۵ فاقد این خدمات‌اند. نواحی ۱-۱ و ۲-۱ دارای بیشترین تراکم‌اند. تحلیل خوشه‌ای نشان داد که ناحیه ۱-۱ و به‌ویژه محله ۰۸-۱ به‌عنوان لکه‌های داغ با سطح اطمینان ۹۹٪ شناخته شده‌اند؛ یعنی نواحی‌ای که تراکم خدمات در آن‌ها به‌مراتب بیشتر از حد میانگین شهر است. این تمرکز بالا می‌تواند به ازدحام و دسترسی نامتوازن منجر شود. در مقابل، در حلقه‌های چهارم تا هفتم فاصله از مرکز شهر، هیچ واحدی در این نواحی مستقر نشده است. شاخص میانگین نزدیک‌ترین همسایگی (۰.۲۱۵۶۰۲) نیز وجود الگوی خوشه‌ای در توزیع را تأیید می‌کند. بنابراین، گسترش هدفمند این مراکز در نواحی کم برخوردار برای افزایش عدالت فضایی و بهبود دسترسی، ضروری به نظر می‌رسد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Analysis of the spatial pattern of distribution and service coverage of trade units using spatial statistics analyses and indicators in the GIS environment: (case study :medical eyewear stores in Ardabil city)

نویسندگان English

Abolfazl Kouhi Heris 1
Ata Ghaffari Gilandeh 2
Mansour Rahmati 3
1 MSc of Geography and Urban Planning, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil
2 Professor, Department of Geography and Urban and Rural Planning, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil
3 Associate Professor, Department of Geography and Urban and Rural Planning, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil
چکیده English

Background and Objective: The spatial distribution of urban services is a key factor in quality of life and the realization of spatial justice. Centers offering goods and services related to visual health, in addition to their economic role, are also important from a public health perspective. With population growth and the physical expansion of Ardabil city, the need for proper organization of these services has increased. The aim of this study is to investigate the spatial distribution pattern and service coverage of eyeglass retail units in the city of Ardabil using the relevant capabilities and tools in the ArcGIS environment.
Methodology: This research follows a descriptive–analytical approach, and data were collected through both documentary studies and field surveys. The statistical population includes all visual health service centers across Ardabil city. Spatial analysis was conducted using geographic tools within the ArcGIS environment.
Results and Findings: Out of a total of 38 identified units, 34 are located in Region 1, while Regions 4 and 5 lack any such services. Districts 1-1 and 2-1 show the highest concentration. Cluster analysis revealed that District 1-1, particularly Neighborhood 08-1, constitutes a hotspot with a 99% confidence level, indicating that service density there significantly exceeds the city’s average. This high concentration can lead to congestion and unequal access. In contrast, in the fourth to seventh rings away from the city center, no units have been deployed in these areas. The Nearest Neighbor Index (0.215602) confirms a clustered distribution pattern. Therefore, targeted expansion of these services in underserved areas is essential to promote spatial equity and improve access for all citizens.

کلیدواژه‌ها English

Spatial analysis
Ardabil city
Geographic information system
Optical shops
آفتاب،احمد؛ سلیمانی، علیرضا؛ حسن‌پور، نگین. (1397). تحلیل توزیع فضایی و مکان‌یابی داروخانه‌های شبانه‌روزی (نمونه موردی: شهر ارومیه). مدیریت بهداشت و درمان، 9 (1)، ص 33-45. https://sanad.iau.ir/fa/Article/806035?FullText=FullText
بهادری, فائزه , یزدانی, محمدحسن , محمدی, علیرضا و رحمتی, منصور . (1405). 6.مطالعه تطبیقی مناطق کلان‌شهر تبریز بر مبنای مؤلفه‌های مبلمان شهری، فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه‌ای، 7(1)، 91-103. https://www.srds.ir/article_220199.html
تهامی، سید علی‌اصغر. (۱۴۰۳). تحلیلی بر الگوی پراکنش فضایی داروخانه‌ها در سطح شهر رشت با استفاده از ابزارهای تحلیل فضایی و آمار فضایی در محیط ArcGIS. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه محقق اردبیلی. https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/fddf06b44b666f591db76bd788388154
تیموری، راضیه؛ روستایی، شهریور؛ اکبری زمانی، اصغر؛ احد نژاد، محسن. (۱۳۸۹). ارزیابی تناسب فضایی - مکانی پارک‌های شهری با استفاده از GIS (مطالعه موردی: پارک‌های محله‌ای منطقه ۲ شهرداری تبریز). فضای جغرافیایی، ۱۰(۳۰)، ص ۱68-137. https://magiran.com/p770576
چشم میشی، محسن؛ مبارکی، امید. (۱۳۹۷). بررسی رویکرد عدالت فضایی در پراکنش خدمات بیمارستانی و درمانگاهی شهر مشهد با استفاده از تکنیک ویکور. نشریه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری چشم‌انداز زاگرس، ۱۰(۳۸)، ص 48-27. Magiran.com/p2227478
خرم خرم‌آباد، میلاد. (۱400). تحلیل مکانی-فضایی کاربری‌های تجاری و تجاری-خدماتی در سطح شهر اردبیل با استفاده از قابلیت‌های GIS. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه محقق اردبیلی. https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/26904420c07600eca69a4066b6747bed
خمر، غلامعلی، و سرگلزایی، صدیقه. (1391). ارزیابی سازگاری کاربری اراضی بافت قدیمی شهر زابل با استفاده از GIS. برنامه‌ریزی فضایی، 2(3 (پیاپی 7))، 35-49. https://sid.ir/paper/223686/fa  
حافظ نیا، محمدرضا، قادری حاجت، مصطفی، احمدی پور، زهرا، رکن‌الدین افتخاری، عبدالرضا، و گوهری، محمد. (1394). طراحی الگوی سنجش عدالت فضایی (مطالعه موردی: ایران). برنامه‌ریزی و آمایش فضا (مدرس علوم انسانی)، 19(1)، 33-52. SID. https://sid.ir/paper/171890/fa
رحمتی، منصور؛ ریسی، لیلا. (۱۴۰۳). برنامه‌ریزی راهبردی توسعه گردشگری پزشکی شهر اردبیل. جغرافیا و روابط انسانی، ۶(۴)، ص ۲39-۲27. doi: https://10.22034/gahr.2024.434769.2025
دولتیاریان, کامران , یزدانی, محمدحسن , غفاری گیلانده, عطا و نظم فر, حسین . (1405). 4.تحلیل جغرافیایی شاخص‌ها و مصادیق شهر شاد با تأکید بر نظریه مکان سوم ری اولدنبورگ ( موردمطالعه: شهر خرم‌آباد). فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه‌ای، 7(1)، 44-72. https://www.srds.ir/article_219235.html
درویشی، یوسف (1393). نگاهی تحلیلی میدانی بر چالش‌های کالبدی پیاده‌روها در شهر اردبیل، فصلنامه مطالعات هنر و معماری، سال دوم، شماره 4، ص 111-117. https://www.sid.ir/paper/501125/fa
دانشگاه علوم پزشکی ایران. (۱۴۰۱). آیین‌نامه تأسیس مؤسسات ساخت و فروش عینک طبی. برگرفته از https://vct.iums.ac.ir/uploads/26/2022/Jun/21/parvane_glass_31.pdf
زیاری، کرامت الله. (۱۳۸۸). اصول و روش‌های برنامه‌ریزی منطقه‌ای، چاپ پنجم، یزد: انتشارات دانشگاه یزد. https://press.yazd.ac.ir/book_508.html
زیاری، کرامت الله. (۱۳۹۹). برنامه‌ریزی کاربری اراضی شهری، چاپ هفتم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران. https://press.ut.ac.ir/book_2307.html
زنده‌دل، حسن؛ دستیاران. 1390. راهنمای گردشگری ایران استان اردبیل. نشر ایران‌گردان، جلد 3. https://taaghche.com/book/12714/%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D9%84
شهنوازی، عباس؛ میرابی، وحید رضا؛ حق‌شناس کاشانی، فریده؛ شاهرودی، کامبیز. (1402). مکان‌یابی فروشگاه‌های هایپرمارکت با تأکید بر شاخص‌های فضایی و مکانی (مطالعه موردی: کلان‌شهر رشت). مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، ۲(۱۸)، ص 191-189. https://dorl.net/dor/20.1001.1.25385968.1402.18.2.6.5
شهاب زاده، مرجان، پیوسته گر، یعقوب، و حیدری، علی‌اکبر. (1395). تحلیل توزیع فضایی مراکز تجاری نوین شهری و مکان‌یابی بهینه آن‌ها با استفاده از GIS و AHP (مورد پژوهی: کلان‌شهر شیراز). برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 6(23)، ص 99-112. SID.  https://sid.ir/paper/230600/fa
عابدی، سارا. (۱۴۰۰). تحلیل مکانی-فضایی پراکندگی کاربری‌های بهداشتی و درمانی با استفاده از ابزارهای تحلیل فضایی در سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی (مطالعه‌ی موردی: شهر اردبیل). پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه محقق اردبیلی. https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/81b5d28d973d4d2de54d2580a7c3a67d
عزیزی، علی؛ صادقی، رسول. (۱۴۰۲). تحلیل فضایی مهاجرت و خشک‌سالی در کشور با استفاده از تحلیل لکه داغ و شاخص استاندارد بارش. جغرافیا و مخاطرات محیطی، ۱۲(۲)، ۸۱-۱۰۰. doi: https://10.22067/geoeh.2022.76710.1230
علیجانی، بهلول. (۱۳۹۴). تحلیل فضایی. تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، ۲(۳)، ص 14-1. https://sid.ir/paper/264790/en
غفاری چندانق، نوید. (1401). تحلیل پراکندگی مکانی- فضایی واحدهای خشک‌شویی و لباس‌شویی در سطح شهر اردبیل با استفاده از قابلیت‌های تحلیل فضایی در محیط ‌GIS، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی.
جهانی دولت‌آباد، اسماعیل؛ محمدی، چنور. (1402). تبیین شهر شاد از منظر شهروندان شهر اردبیل، فصلنامه برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، 14 (54)، ص 317-348. https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/27ca579ed86cc3333ab962fd851a181a
غفاری‌چندانق، نوید؛ غفاری گیلانده، عطا؛ صفریان زنگیر، وحید. (1403). بررسی وضعیت دسترس‌پذیری و پراکنش فضایی خدمات شهری با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) در محلات شهری اردبیل (نمونه‌ی موردی: واحدهای لباسشویی و خشک‌شویی). اقتصاد و برنامه‌ریزی شهری، ۵(۱)، ص ۱18-106. doi: https://10.22034/uep.2024.454750.1479
فاطمی، زهره. (۱۴۰۲). بررسی وضعیت توزیع و پراکندگی واحدهای نانوایی در شهر اردبیل با استفاده از قابلیت‌های تحلیل فضایی در محیط ArcGIS. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه محقق اردبیلی. https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/65d73ede7b5034ccb2fc13ec57c982ab
کیانی، اکبر؛ کاظمی، علی‌اکبر. (۱۳۹۴). تحلیل توزیع خدمات عمومی شهر شیراز با مدل‌های خودهمبستگی فضایی در نرم‌افزار ArcGIS  و .Geoda پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، ۶(۲۲)، ص 14-1. https://sid.ir/paper/509683/fa
محمدی، علیرضا؛ هاشمی معصوم‌آباد، رضا؛ محمدی، چنور. (۱۴۰۰). تحلیل فضایی توزیع و دسترسی به خدمات شهری در سطح محلات شهری با رویکرد عدالت فضایی (مطالعه موردی: کاربری‌های تجاری شهر اردبیل). تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی (علوم جغرافیایی)، ۲۱(۶۳)، ص 117-99. https://sid.ir/paper/958047/en
معصومی، محمدتقی؛ رجب‌زاده نیارَغ، میلاد (1400). بررسی میزان آسیب‌پذیری شبکه معابر شهر اردبیل در برابر زلزله (مطالعه موردی: خیابان امام خمینی)، فصلنامه مخاطرات محیطی، 10(3)، ص 141-161. 161. doi: https://10.22067/geoeh.2021.67019.0
هدایتی، رویا. (۱۴۰۱). بررسی و تحلیل توزیع و پراکندگی واحدهای صنفی طلا و جواهر در سطح شهر اردبیل با استفاده از قابلیت‌های تحلیل فضایی در محیط GIS. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه محقق اردبیلی. https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/a617b60076490878de3d63e87a4c6fb9
واعظی، هما. (۱۴۰۳). تحلیلی بر کاهش مخاطرات محیطی با تأکید بر مؤلفه‌های مدیریت بحران اجتماع‌محور (مطالعه موردی: شهر اردبیل). رساله دکتری، دانشگاه محقق اردبیلی. https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/0a4a8892f3ca48e1af85a6aa8184b410
یاری‌حصار، ارسطو؛ یزدانی، محمدحسن؛ پاشا زاده، اصغر. (1398). تحلیل زمانی- مکانی بروز سرقت در شهر اردبیل. فصلنامه مطالعات شهری، شماره 33، ص 77-92. doi: https://10.34785/J011.2019.46
یغفوری، حسین؛ فتوحی، صمد؛ بهشتی فر، جاسم. (۱۳۹۲). کاربرد سامانه اطلاعات جغرافیایی در تجزیه‌وتحلیل توزیع فضایی و مکان‌یابی داروخانه‌ها (مطالعه موردی: داروخانه‌های شهر جهرم). پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، ۴(۱۴)، ص 20-1. https://sid.ir/paper/220204/en
Using GIS in Nasiriyah City. Turkish Journal of Computer and Mathematics Education (TURCOMAT), 12(5), 1974-1984.‏ https://turcomat.org/index.php/turkbilmat/article/view/2281
 
Silaen, T  & Iskandar, Y. (2023). Inventory management with demand forecast for eyeglass lenses
using the time series method at an optical store, Journal of Emerging Supply Chain, Clean Energy, and Process Engineering, 2(2), 85-97. doi: https://doi.org/10.57102/jescee.v2i2.65
 
SuperMap Software Co., Ltd. (2024). SuperMap iDesktop Tutorial. available at https://help.supermap.com/iDesktop/en/
 
Tsioutsos, N., & Fotis, E. (2020). Urban Retail Store Spatial Point Pattern Analysis: The Case of Twelve Large and Medium-Sized Greek Cities. European Journal of Geography, 11(3), 102–119. https://eurogeojournal.eu/index.php/egj/article/view/168
Christaller, W. (1966). Central Places in Southern Germany (C. W. Baskin, Trans.). Prentice-Hall. (Original work published 1933). Available at: https://catalog.hathitrust.org/Record/001763355

  • تاریخ دریافت 20 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 26 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش 25 اردیبهشت 1404
  • تاریخ اولین انتشار 26 اردیبهشت 1404
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1404