24. مطالعه نقش عوامل محیطی و جغرافیایی بر مکان‌گزینی محوطه‌های باستانی با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS)‌(مطالعه موردی: محوطه‌های استقرارگاهی شهرستان خلخال)

افخمی, بهروز; حسینی نیا, سید مهدی; پوراسمعیل, ناهید

24. مطالعه نقش عوامل محیطی و جغرافیایی بر مکان‌گزینی محوطه‌های باستانی با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS)‌(مطالعه موردی: محوطه‌های استقرارگاهی شهرستان خلخال)

نوع مقاله : مقاله مستخرج از طرح پژوهشی

نویسندگان

بهروز افخمی ¹

سید مهدی حسینی نیا ²

ناهید پوراسمعیل ³

¹ استاد گروه باستان شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.

² پژوهشگر پسادکتری باستان‌شناسی دوران اسلامی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

³ دانش‌آموختة‌ کارشناسی ارشد باستان‏‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

چکیده

زمینه و هدف: وجود آثار فرهنگی و تاریخی از گذشته در شهرستان خلخال، در کنار شرایط جغرافیایی و استراتژیکی مطلوب آن، موقعیت مکانی این منطقه را حائز اهمیت کرده است. این شهرستان، منطقه ای میان دره و کوه با منابع آب فراوان و ارتفاع بالا از سطح دریا، از دیرباز تاکنون یکی از مناسب‌ترین مکان‌ها برای شکل‌گیری و توسعه جوامع انسانی بوده است. در این راستا هدف از این پژوهش بررسی نقش عوامل اقلیمی و ژئومورفولوژی منطقه بر مکان‌یابی محوطه‌های استقرگاهی با استفاده از قابلیت‌های سنجش‌ازدور وGIS است. با بررسی و تحلیل الگوهای استقراری می‌توان، ارتباط میان محوطه‌ها و این الگوها و به‌طورکلی شرایط جغرافیایی منطقه را مطالعه و تحلیل نمود. سؤال اصلی پژوهش بدین‌صورت طرح می‌گردد که عوامل اقلیمی و ژئومورفولوژی چه تأثیری بر مکان‌یابی محوطه های استقرارگاهی در شهرستان خلخال داشته است؟
روش شناسی: روش تحقیق توصیفی و تحلیلی و ابزار گردآوری از اطلاعات به دو روش میدانی و کتابخانهای بوده است. در راستای هدف پژوهش، ابتدا 7 محوطه مهم استقراری به‌عنوان نمونه و مبنای مطالعاتی موردمطالعه قرار گرفت. عوامل مؤثر در مکانیابی محوطهها همچون، موقعیت محوطهها نسبت به منابع آب، ارتفاع از سطح دریا، پوشش گیاهی، فاصله محوطه‌ها نسبت به راه‌ها و روستاها، فاصله از شهر، نوع خاک، گسل‌های منطقه و شیب زمین انتخاب گردید. لایه‌های موردنیاز با استفاده از داده‌های سنجش‌ازدور استخراج و در محیطGoogle Earth Engine پردازش شدند
یافته ها و نتیجه گیری: نتایج یافته ها نشان داد که ارتباط مستقیم میان الگوهای استقراری و محوطه ها دیده میشود و الگوها بر تشکیل استقرارها نقش فراوان داشته اند. بیشتر محوطه ها در مجاورت و سر راه منابع آبی قرارگرفته‌اند. ارتفاع1603 تا 1960متر، پوشش گیاهی متوسط، قرار گرفتن در بین راههای ارتباطی، نزدیکی و یا داخل روستاها، داخل فضاهای شهری و شیب0تا 15 درصد، از مهم‌ترین شاخصهای الگوهای استقراری محوطه های این دوره هستند. همچنین نوع جنس خاکهای سه محوطه، دارای خاکهای استپی قهوهای بوده و ازلحاظ موقعیت محوطه ها نسبت به گسل های منطقه، بیشتر آنها در فاصله 2992متری تا 6791 متری قرارگرفته‌اند. پیشنهاد می شود، در طرحهایی که در آینده در نزدیکی این محوطه ها صورت میگیرد؛ به این عوامل توجه شود.

کلیدواژه‌ها

شهرستان خلخال

عوامل محیطی و جغرافیایی

محوطه‌های استقرارگاهی

الگوهای استقراری

سامانه اطلاعات جغرافیایی(GIS)

موضوعات

سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS)

عنوان مقاله English

Study of the role of environmental and geographical factors in the site selection of ancient sites using Geographic Information System(Case study: settlement sites in Khalkhal Township)

نویسندگان English

Behrooz i Afkham ¹

Seyed Mehdi Hosseini Nia ²

Nahid Pur Esmail ³

¹ Professor of Archaeology, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabili, Ardebil, Iran

² Postdoctoral Researcher in Islamic Archaeology, Faculty of social sciences, University of Mohaghegh Ardabili, Ardebil, Iran

³ 3. Department of Archaeology, Faculty of literature and Human Scinces, University of Mohaghegh Ardabili, Ardebil, Iran

چکیده English

Background and objective: The cultural and historical artifacts left from various historical periods in the city of Khalkhal, along with its favorable geographical and strategic conditions, have undoubtedly highlighted its importance in the region. This Township, an area among valleys and mountains with abundant water resources, suitable pastures, and high elevation above sea level, has been a cradle of civilization and a center of population since ancient times. The locational conditions and ecosystem of the region had made it one of the most suitable places for the gathering and establishment of ancient settlements. In this context, the aim of this research is to examine the role of climatic and geomorphological factors of the region on the location of settlement sites using remote sensing and GIS capabilities. By examining and analyzing settlement patterns, one can study and analyze the relationship between sites and these patterns, as well as the overall geographical conditions of the region.
Methodology: The research method was descriptive and analytical, and the data collection tools were field and library methods. In line with the research objective, initially, 7 important settlement sites were selected as samples and the basis for the study. Factors affecting the site selection of the areas, such as the location of the areas in relation to water sources, elevation above sea level, vegetation cover, distance of the areas from roads and villages, distance from the city, soil type, regional faults, and land slope, were selected. The required layers were extracted using remote sensing data and processed in the Google Earth Engine environment.
Findings and conclusions: The results of the findings showed that a direct relationship exists between settlement patterns and sites, and the patterns have played a significant role in the formation of settlements. Most sites are located near and along water sources. An altitude of 1603 to 1960 meters, moderate vegetation cover, location along communication routes, proximity to or within villages, within urban areas, and a slope of 0 to 15 percent are among the most important indicators of the settlement patterns of sites from this period. Additionally, the soil types of the three sites are brown steppe soils, and in terms of the sites' positions relative to the regional faults, most of them are located at a distance of 2992 to 6791 meters. It is suggested that in future projects near these sites, attention should be paid to these factors.

کلیدواژه‌ها English

Khalkhal Township

environmental and geographical factors

settlement sites

settlement patterns

Geographic Information System (GIS)

آفتاب، احمد؛ قربانی، اردوان؛ تقیلو، علی‌اکبر، سلطانزاده، واله (1393). بررسی تأثیر عوامل طبیعی در توزیع فضایی مراکز باستانی آذربایجان غربی با استفاده از GIS، برنامهریزی فضایی، 4(3)، 60-37.

https://sppl.ui.ac.ir/article_16005.html

آجورلو، بهرام. (1391). اقلیم دیرین فلات ایران در عصر نوسنگی، پژوهشهای ایرانشناسی، 2(1)، 20-1.

doi: 10.22059/jis.2012.35189

اسفندیاری درآباد، فریبا؛ نظافت تکله، بهروز؛ حسن‌زاده، محمد؛ پاسبان، امیر حسام (1401). ارزیابی و تحلیل توان گردشگری و رقابت‌پذیری استان اردبیل با استفاده از مدل پاولووا و مدل دینامیکی هادزیک (مطالعه موردی: هیر، خلخال، سرعین)، مطالعات علوم محیط‌زیست، 7 (3)، 5201-5188.

https://www.jess.ir/article_152198.html5188

اسناد آرشیو ثبتی محوطههای تاریخی موجود در سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اردبیل

بهرامی نیا، محسن؛ خسرو زاده، علیرضا و اسمعیلی جلودار، محمداسماعیل (1392). تحلیل نقش عوامل طبیعی در توزیع فضایی محوطه‌های نوسنگی و مس‌و‌سنگ شهرستان اردل، چهارمحال و بختیاری، مطالعات باستان‌شناسی، 5 (2)، 37-21

. doi:10.22059/jarcs.2014.50390

بهرامی، امیر؛ رضالو، رضا، آفتاب، احمد (1396). نقش عوامل طبیعی در توزیع اکولوژیک زیستگاه‌های باستانی استان اردبیل، فضای جغرافیا، ۱۷ (57)، ۱۵۷-139.

URL: http://geographical-space.iau-ahar.ac.ir/article-1-692-fa.html

بهنیا علی، زارعی محمدابراهیم (1402). بررسی و مطالعه الگوی استقراری محوطه‌های سده‌های میانی دوران اسلامی بیجار گروس بر اساس تحلیل‌های GIS پژوهه باستان‌سنجی، 9 (2)، ۶۲-۴۱.

doi:10.52547/jra.9.2.385

پاسبان، امیرحسام و عابدینی، موسی (1404). بررسی عوامل مؤثر ژئومورفولوژیکی در مکانیابی بهینه پادگانهای نظامی با استفاده از دادههای سنجش‌ازدور در محیط GIS (مطالعه موردی: شهرستان خلخال، استان اردبیل)، مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه‌ای، 6(4)، 51-66.

https://www.srds.ir/article_218410.html?lang=fa

پورکریمی، پرویز؛ حاجی‌زاده، کریم؛ رضالو، رضا و افخمی، بهروز (1399). تحلیل نقش عوامل طبیعی در توزیع فضایی سکونتگاه‌های قلعه‌ای استان اردبیل با استفاده از GIS و AHP مطالعات باستان‌شناسی، 12(1)، 40-19.

doi: 10.22059/jarcs.2020.261578.142594

جمعهپور، محمود (1385). کاربرد سیستم اطلاعات جغرافیایی در امکانسنجی توانهای محیطی و تعیین الگوی فضایی بهینه در نواحی روستایی، مورد نمونه: شهرستان تربت‌حیدریه، پژوهشهای جغرافیایی، 38(2)، 58-35.

https://jrg.ut.ac.ir/issue_1749_3598.html

چهری، رامین (1393). بررسی و تحلیل الگوی استقرار محوطه‌های اشکانی منطقه کوهستانی شهرستان هرسین (بخش مرکزی)، پایان کارشناسی نامه ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی- واحد تهران مرکزی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، تهران.

روستایی، کوروش (1389). توسعه و تحول استقرارها در منطقه شاهرود، باستانشناسی و تاریخ، 24(47)، 35-3.

خسروزاده، علیرضا و حبیبی، حسین (1394). مطالعة الگوی استقراری دورة ساسانی دشت میانکوهی فارسان در استان چهارمحال و بختیاری، پژوهشهای باستانشناسی ایران، 5 (8)، 118-99.

https://nbsh.basu.ac.ir/article_1135.html

خانعلی، حمید (1394). گزارش مقدماتی تعیین عرصه و پیشنهاد حریم تپه باستانی قایالیق روستای طولش شهرستان خلخال- استان اردبیل، گزارش‌های چهاردهین گردهمایی سالانه باستان‌شناسی ایران، انتشارات پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، تهران، صص149-154.

دارک، کن. آر. (1379). مبانی نظری باستان‌شناسی، کامیار عبدی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی

ذوالفقاری، حسن (1391). مبانی محیط‌زیست، چاپ دوم، کرمانشاه: دانشگاه رازی(کرمانشاه)

رامشت، محمدحسین (1389). فضا در ژئومورفولوژی، برنامهریزی و آمایش فضا (مدرس علوم انسانی)، 14 (4)، 136-111.

ساریخانی، مجید؛ حیدریان، محمود؛ شهرام، پارسه (1395). بررسی و تحلیل الگوهای استقراری محوطههای ساسانی در دشت میان کوهی سنقر و کلیایی، پژوهشهای باستان‌شناسی ایران، 6 (10)، 120-101.

doi:10.22084/NBSH.2016.1549

سرخ آبی، عبید (1395). تحلیل مکانی و تبیین الگوهای استقراری عصر آهن حوضهی رودخانهی زاب، پایاننامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشتهی باستانشناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی گروه آموزشی باستانشناسی و تاریخ، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.

سعیدی هرسینی، محمدرضا؛ نیک‌نامی، کمال‌الدین و طهماسبی، اکرم (1392). برهمکنش محیط و فرهنگ: چشم‌انداز جغرافیایی و تحلیل باستان‌شناختی از استقرارهای دوره مس-سنگی زاگرس مرکزی. پژوهشهای باستان‌شناسی ایران، 2 (2)، 36-25.

https://nbsh.basu.ac.ir/article_426.html

شکوئی، حسین، (۱۳۸۶). اندیشه‌های نو در فلسفه جغرافیا (جلد دوم) فلسفه‌های محیطی و مکتب‌های جغرافیایی، چاپ چهارم، مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی و گیتاشناسی

شهبازی شیران، حبیب (1394). اردبیل قالا (خلخال) و نارین قالای (اردبیل) جلوههایی گمنام و محوشده از شکوه معماری ایرانی اسلامی، کنفرانس بینالمللی معماری، شهرسازی، عمران، هنر و محیطزیست؛ افقهای آینده، نگاه به گذشته، تهران،

https://civilica.com/doc/608192

عظیمی حسینی، محمد؛ محمدهادی نظری فرد و رضوانه مؤمنی (1389). کاربرد GIS در مکانیابی، تهران، مهرگان قلم

علیزاده، محمد، رحیمی، محمد، فراگردی، زهره، و افراسیابی، فاطمه (1398). ارزیابی ژئوسایتهای شهرستان خلخال در راستای

توسعه پایدار گردشگری. جغرافیا و برنامهریزی منطقهای، 1۰ (19)، 421 – 433.

doi:20.1001.1.22286462.1398.10.37.23.2

غفاری، رامین. (1390). برنامهریزی و طراحی کالبدی سکونتگاههای روستایی، اصفهان، انتشارات جهاد دانشگاهی.

کیانی، اکبر؛ سالاری سردری، فرضعلی؛ نوری، مهدی (1394). بررسی و بازخورد محیط طبیعی در توسعه فیزیکی-کالبدی شهر گلهدار، پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، 3 (3)، 383-405.

doi:10.22059/JURBANGEO.2015.55889

کریمی، جلال و فرجزاده اصل، منوچهر. (1383). تحلیل الگوهای فضایی استقرارگاه های باستانی دشت میاناب شوشتر با کاربرد سنجش‌ازدور و سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی، مدرس علوم انسانی، شمارۀ 35، 113-126.

https://hsmsp.modares.ac.ir

موسوی کوهپر، سید مهدی؛ حیدریان، محمود؛ آقایاری هیر، محسن؛ وحدتی نسب، حامد؛ خطیب شهیدی، حمید و نیستانی، جواد (1390). تحلیل نقش عوامل طبیعی در توزیع فضایی محوطه‌های باستانی استان مازندران، پژوهش‌های جغرافیای طبیعی، 43 (75)، 19-1.

https://jphgr.ut.ac.ir/article_22629.html

یوسفی زُشک، روح‌الله و سعید باقیزاده. (1391). کاربرد سیستمهای اطلاعات جغرافیایی (GIS) در تحلیل الگوهای استقراری: مطالعهی موردی محوّطههای دشت درگز از دورهی نوسنگی تا پایان عصر آهن IV، نامهی باستانشناسی، 2 (2)، 7-24.

https://nbsh.basu.ac.ir/article_425.html

نظافتتکله، بهروز؛ اسفندیاری درآباد، فریبا؛ کرم، امیر و عبیدی حملآباد، سایه (1403). توانسنجی قابلیت‌های ژئوتوریستی و ژئومورفولوژیکی در روستاهای گردشگر پذیر استان اردبیل. مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقهای، 5 (3)، 172-151.

https://www.srds.ir/article_211308.html

هژبری نوبری علیرضا؛ خانعلی، حمید؛ یلماز، آنیل؛ موسوی کوهپر، سیدمهدی و حاجی زاده باستانی، کریم (1397). تحلیل مؤلفه‌های جغرافیایی و فرهنگی- اجتماعی مؤثر بر فرایند شکل‌گیری و توسعه محوطه باستانی شهریری. آمایش فضا و ژئوماتیک، ۲۲ (۱)، 21-1.

URL: http://hsmsp.modares.ac.ir/article-21-16478-fa.html

Anastasia V. Nikulina Anastasia V. Nikulina. (2019). GIS-based analysis of settlement patterns for the central Baraba Lowland (Western Siberia, Russia) in relation to climatic conditions of the Middle – Late Holocene, Journal of Archaeological Science: Reports, Volume 24, pp. 302-312.

https://doi.org/10.1016/j.jasrep.2019.01.018

Bi, S., Du, J., Tian, Z., & Zhang, Y. (2024). Investigating the spatial distribution mechanisms of traditional villages

from the human geography region: A case study of Jiangnan, China. Ecological Informatics, 81, 102649. DOI:10.1016/j.ecoinf.2024.102649

Bourbonnais, M. (2022). Applications of geographic information systems, spatial analysis, and remote sensing in environmental impact assessment. In K. S. Hanna (Ed.), Routledge handbook of environmental impact assessment. London, UK: Routledge, pp. 201- 220. https://doi.org/10.4324/9780429282492-13.

Gupta, N., & Devillers, R. (2016). Geographic Visualization in Archaeology. Journal of Archaeological Method and Theory, 24(3), 852–885. https://doi.org/10.1007/s10816-016-9298-7

Rapp, G. & Hill. Ch. (1998). Geoarchaeology, The Earth-Seience Approach to Archaeology in Terpretation, London: Yale University Press.

Renfrew, C. (1978). Archaeology and the Earth Sciences, In Geoarchaeology, Wast View Press.