21.تحلیلی بر الگوی فضایی توزیع و پراکندگی واحدهای خدماتی فرا محله‌ای در شهر با استفاده از قابلیت‌های تحلیل فضایی و آمار فضایی در محیط ArcGIS (مطالعه موردی: واحدهای داروخانه‌ شهر اردبیل)

نوع مقاله : مقاله مستخرج از پایان نامه کارشناسی ارشد

نویسندگان

1 کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل

2 استاد گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری و روستایی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل

3 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری و روستایی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل

چکیده
زمینه و هدف: توزیع فضایی خدمات و امکانات شهری، به‌ویژه در حوزه بهداشت و سلامت، از موضوعات کلیدی در برنامه‌ریزی شهری است. داروخانه‌ها به‌عنوان واحدهایی با نقش مهم در تأمین دارو و خدمات سلامت، باید از نظر مکانی به‌گونه‌ای توزیع شوند که عدالت فضایی و دسترسی عادلانه برای همه شهروندان فراهم شود. ازاین‌رو، ارزیابی کیفی و کمی کاربری‌ها در ساختار فضایی شهر و بررسی تناسب مکانی آن‌ها در پهنه‌های مشخص، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. شهر اردبیل در سال‌های اخیر با رشد سریع جمعیت و توسعه فیزیکی روبه‌رو بوده است که این موضوع، لزوم گسترش و توزیع مناسب خدمات دارویی را دوچندان کرده است. هدف این پژوهش بررسی الگوی پراکنش، وضعیت توزیع و جایگزینی فضایی داروخانه‌ها در سطح نواحی شهر اردبیل با استفاده از قابلیت‌ها و ابزارهای مربوطه در ArcGIS می‌باشد.
روش شناسی: این پژوهش از نوع توصیفی-تحلیلی است و داده‌های مورد نیاز از طریق روش‌های اسنادی و میدانی گردآوری شده‌اند. جامعه آماری شامل کلیه داروخانه‌های فعال در سطح شهر اردبیل است. با توجه به عملکرد فرامحله‌ای داروخانه‌ها، تحلیل‌ها در مقیاس نواحی شهری انجام گرفته است. برای بررسی الگوی فضایی توزیع و پراکندگی داروخانه‌ها، از چندین قابلیت تحلیلی در محیط ArcGIS استفاده شده است؛ از جمله تحلیل لکه‌های داغ (Getis-Ord Gi) برای شناسایی خوشه‌های معنادار آماری*، شاخص خودهمبستگی فضایی موران (Moran’s I) برای سنجش میزان وابستگی مکانی، و تحلیل میانگین نزدیک‌ترین همسایگی  برای تشخیص نوع الگوی خوشه‌ای یا پراکنده در توزیع مکانی داروخانه‌ها. داده‌های مکانی با استفاده از GPS برداشت و از طریق Google Earth به محیط ArcGIS منتقل شده‌اند. ترکیب هم‌زمان این ابزارهای تحلیلی همراه با دقت بالای داده‌های مکانی، نوآوری اصلی این پژوهش در مقایسه با مطالعات پیشین به شمار می‌رود.
یافته‌ها و نتیجه‌گیری: به لحاظ تعداد، ناحیه ۲-۱ با ۵۷ داروخانه به‌عنوان کانون اصلی تجمع داروخانه‌ها در اردبیل شناخته می‌شود، درحالی‌که نواحی ۲-۳، ۲-۴ و ۱-۵ هر یک تنها دارای یک داروخانه هستند. نتایج تحلیل لکه‌های داغ (Hot Spot) نشان‌دهنده مقادیر بالای Z و موقعیت لکه داغ در ناحیه ۲-۱ با سطح اطمینان ۹۹٪ است، درحالی‌که سایر نواحی چنین وضعیتی ندارند. شاخص موران (0.0808) نشان‌دهنده پراکنش تصادفی داروخانه‌ها در سطح نواحی شهر است. با این حال، نسبت میانگین نزدیک‌ترین همسایگی (0.49) گویای الگوی خوشه‌ای در توزیع فضایی داروخانه‌ها در سطح شهر اردبیل است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد توزیع داروخانه‌ها در اردبیل از تمرکز فضایی در برخی نواحی، به‌ویژه ناحیه ۲-۱، برخوردار است که منجر به نابرابری در دسترسی شده است. نواحی مرکزی به دلیل نزدیکی به مراکز درمانی، خدمات بیشتری ارائه می‌دهند، درحالی‌که مناطق حاشیه‌ای با کمبود مواجه‌اند. الگوی خوشه‌ای پراکنش داروخانه‌ها، کارایی خدمات را در برخی نقاط افزایش داده، اما عدالت فضایی را کاهش داده است. این پژوهش بر لزوم بازنگری در سیاست‌گذاری مکانی داروخانه‌ها و توزیع متعادل‌تر آن‌ها برای بهبود دسترسی و افزایش کارایی نظام سلامت شهری تأکید دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

An analysis of the spatial pattern of distribution and dispersion of extraneous service units in the city using spatial analysis and spatial statistics capabilities in the ArcGIS environment (Case study: pharmacy units in the city of Ardabil)

نویسندگان English

Abolfazl Kouhi Heris 1
Ata Ghafari Gilandeh 2
Mansour Rahmati 3
1 MSc of Geography and Urban Planning, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil
2 Professor, Department of Geography and Urban and Rural Planning, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil
3 Associate Professor, Department of Geography and Urban and Rural Planning, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil
چکیده English

Background and Objective: The spatial distribution of urban services and facilities, particularly in the field of health and healthcare, is a key issue in urban planning. Pharmacies, as critical units for providing medications and health services, must be spatially distributed in a way that ensures spatial justice and equitable access for all citizens. Therefore, both qualitative and quantitative assessments of land use within the city’s spatial structure and their locational suitability across defined zones are of great importance. In recent years, Ardabil has experienced rapid population growth and physical expansion, intensifying the need for the development and equitable distribution of pharmaceutical services. The aim of this study is to examine the pattern of distribution, spatial dispersion, and location allocation of pharmacies across the districts of Ardabil city using the capabilities and tools of ArcGIS.
Methodology: This research is descriptive-analytical in nature and the required data were collected through documentary and field methods. The statistical population includes all active pharmacies in the city of Ardabil. Considering the trans-neighborhood operation of pharmacies, the analyses were conducted at the scale of urban areas. To examine the spatial pattern of distribution and dispersion of pharmacies, several analytical capabilities were used in the ArcGIS environment; including hot spot analysis (Getis-Ord Gi) to identify statistically significant clusters*, Moran's spatial autocorrelation index (Moran's I) to measure the degree of spatial dependence, and nearest neighbor mean analysis to identify the type of cluster or dispersed pattern in the spatial distribution of pharmacies. Spatial data were collected using GPS and transferred to the ArcGIS environment via Google Earth. The simultaneous combination of these analytical tools along with the high accuracy of spatial data is the main innovation of this research compared to previous studies.
Results and Findings: In terms of quantity, District 2-1, with 57 pharmacies, represents the main concentration center of pharmacies in Ardabil, whereas Districts 2-3, 2-4, and 1-5 each have only one pharmacy. The results of Hot Spot analysis indicated high Z-values and a significant hot spot in District 2-1 with a 99% confidence level, while other districts did not exhibit similar patterns. The Moran’s I index (0.0808) suggests a random distribution pattern of pharmacies across the city districts. However, the average nearest neighbor ratio (0.49) indicates a clustered pattern in the spatial distribution of pharmacies within Ardabil. The study reveals a spatial concentration of pharmacies in certain districts of Ardabil, particularly in District 2-1, leading to unequal access across the city. Central districts benefit from better service coverage due to their proximity to healthcare centers, while peripheral areas face shortages. Although this clustering improves efficiency in some areas, it undermines spatial equity. The research highlights the need to revise location policies for pharmacies and calls for a more balanced distribution to enhance access, improve service efficiency, and promote equity in the urban health system.

کلیدواژه‌ها English

Spatial analysis
Geographic information system
Pharmacy
Ardabil city
احدی آقا حسن بیگلو، فاضل؛ نظم فر، حسین؛ معصومی، محمدتقی؛ آبروش ، اکبر. (1399). تحلیلی بر گستره فضایی فقر آموزشی در شهر اردبیل، فصلنامه جغرافیا و مطالعات محیطی، شماره سی‌وشش، ص. 38-21.
انواری، ابراهیم، فرازمند، حسن، و احمدی، عاطفه. (1400). کاربرد مدل خوشه مارشال و تحلیل لکه‌های داغ آماره گتیس-آرد جی در شناسایی و ایجاد خوشه‌های صنعتی استان بوشهر. نظریه‌های کاربردی اقتصاد، 8(3 )، 55-84. SID. https://sid.ir/paper/1048833/fa
بازرگان، م. (۱۳۹۷). مطالعه موردی در دسترسی به تسهیلات پزشکی و درمانی در مشهد با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS). مطالعات معماری، شهرسازی و علوم محیطی، ۱، ۴۸–۳۹.
تهامی، سید علی‌اصغر. (۱۴۰۳). تحلیلی بر الگوی پراکنش فضایی داروخانه‌ها در سطح شهر رشت با استفاده از ابزارهای تحلیل فضایی و آمار فضایی در محیط ArcGIS. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه محقق اردبیلی.
حسینی، حمید. (1401). بررسی الگوهای توزیع و پراکنش فضایی واحدهای صنفی فعال در سرو صبحانۀ بیرون از منزل با بهره‌گیری از قابلیت‌های تحلیل فضایی در محیط ArcGIS (مطالعه‌ی موردی: شهر سنندج)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه محقق اردبیلی.
دولتیاریان, کامران , یزدانی, محمد حسن , غفاری گیلانده, عطا و نظم فر, حسین . (1405). 4.تحلیل جغرافیایی شاخص ها و مصادیق شهر شاد با تأکید بر نظریه مکان سوم ری اولدنبورگ ( مورد مطالعه: شهر خرم آباد). فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه ای7(1), 44-72.
زیاری، کرامت الله. (۱۳۸۸). اصول و روش‌های برنامه‌ریزی منطقه‌ای، چاپ پنجم، یزد: انتشارات دانشگاه یزد.
سرایدار، نگین؛ سعیدی رضوانی، نوید؛ زیاری، کرامت الله. (۱۴۰۲). تحلیل توزیع فضایی مراکز خدمات بهداشتی درمانی (مطالعه موردی: شهر اراک). فصلنامه علمی شهر پایدار، ۶(۱)، ۲۵–۴۸.
عابدی، سارا. (۱۴۰۰). تحلیل مکانی-فضایی پراکندگی کاربری‌های بهداشتی و درمانی با استفاده از ابزارهای تحلیل فضایی در سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی (مطالعه‌ی موردی: شهر اردبیل). پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه محقق اردبیلی.
عسگری، علی (1390)، تحلیل­های آمار فضایی با ArcGIS، انتشارات سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات شهرداری تهران، چاپ اول.
علیجانی، بهلول. (۱۳۹۴). تحلیل فضایی. تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، ۲(۳)، ۱-۱۴.
غفاری چنذانق، نوید و غفاری گیلانده، عطا و صفریان زنگیر، وحید. (۱۴۰۳). بررسی وضعیت دسترس‌پذیری و پراکنش فضایی خدمات شهری با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) در محلات شهری اردبیل (نمونه‌ی موردی: واحدهای لباسشویی و خشک‌شویی). اقتصاد و برنامه‌ریزی شهری، ۵(۱)، ۱۰۶-۱۱۸.
فاطمی، زهره. (۱۴۰۲). بررسی وضعیت توزیع و پراکندگی واحدهای نانوایی در شهر اردبیل با استفاده از قابلیت‌های تحلیل فضایی در محیط ArcGIS، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه محقق اردبیلی.
فصیحی، ح. (۱۳۹۹). تحلیل توزیع فضایی داروخانه‌ها در منطقه ۲۰ شهرداری تهران. فصلنامه مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، ۱۵(۳)، ۸۹۱–۹۰۴. https://sanad.iau.ir/fa/Journal/jshsp/Article/1031882
کی شمس اردوتی, احسان , سلحشور, دانیال و سرافراز, وحید . (1405). 7.بررسی کیفیت محیطی مبتنی بر پیاده‌ مداری در کوی اندیشه شهر دزفول با رویکرد شهر 15 دقیقه‌ای. فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه ای7(1), 104-122.
هوشیار، حسین. (1390). مکان‌یابی کاربری‌های درمانی با استفاده از روش AHP شهر مهاباد، فصلنامه فضای جغرافیایی، دانشگاه آزاد واحد اهر، دوره 11، شماره  36، ص 151-131.
یغفوری، حسین؛ فتوحی، صمد؛ بهشتی فر، جاسم. (1392). کاربرد سامانه اطلاعات جغرافیایی در تجزیه‌وتحلیل توزیع فضایی و مکان‌یابی داروخانه‌ها (مطالعه موردی: داروخانه‌های شهر جهرم)، مجله پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، سال چهارم، شماره چهاردهم، ص 20-1.
Aday, L. A., & Andersen, R. (1974). A framework for the study of access to medical care. Health Services Research, 9(3), 208–220.
Arokoyu, S. B., & Weje, I. I. (2015). Spatial distribution of health facilities in the South-South, Nigeria. ARPN Journal of Science and Technology, 5(2), 61–67. Available at: https://api.semanticscholar.org/CorpusID:212590662
Bazargan, M. (2018). A case study on accessibility of medical and healthcare facilities in Mashhad using GIS. Studies of Architecture, Urbanism and Environmental Sciences Journal1(1), 39-48. DOI: https://10.18502/jebhome.v7i1.12353
Fernandes BD, Foppa AA, Almeida PHRF, Lakhani A, Lima TM. (2022). Application and utility of geographic information systems in pharmacy specific health research: A scoping review. Research in Social and Administrative Pharmacy, VOL.18; P.p: 3263-3271. doi: https://10.1016/j.sapharm.2021.11.004
Fernandes, B. D., Lírio, A. F., de Freitas, R. R., & Melchiors, A. C. (2013). Use of spatial analysis to assess geographic accessibility of community pharmacies in São Mateus. Pharmacology & Pharmacy, 4(5), 438–442. https://doi.org/10.4236/pp.2013.45062
Getis, A. (2010). Spatial Autocorrelation. In M. M. Fischer & A. Getis (Eds.), Handbook of Applied Spatial Analysis: Software Tools, Methods and Applications (pp. 255–277). Springer-Verlag Berlin Heidelberg. https://doi.org/10.1007/978-3-642-03647-7_14
Murphy E. M., West L., Jindal N. (2021). Pharmacist provider status: Geoprocessing analysis of pharmacy locations, medically underserved areas, populations, and health professional shortage areas. Journal of the American Pharmacists Association, VOL.61;P.p:651-660. DOI: https://10.1016/j.japh.2021.08.021
 Vîlcea, C., & Avram, S. (2019). Using GIS methods to analyse the spatial distribution and public accessibility of pharmacies in Craiova city, Romania. Bulletin of Geography. Socio-economic Series, 45, 125–132. https://doi.org/10.2478/bog-2019-0028

  • تاریخ دریافت 29 شهریور 1403
  • تاریخ بازنگری 13 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 27 آبان 1403
  • تاریخ اولین انتشار 01 آذر 1403
  • تاریخ انتشار 01 آذر 1403