شناسایی و تحلیل مؤلفه‌های مؤثر بر توسعه پایدار محلی پیرامون مصلای تهران (مورد مطالعه: محله عباس‌آباد)

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی،شهر تهران، ایران

چکیده
زمینه و هدف: مگاپروژه‌های شهری به عنوان نیروهای محرک تحول، نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری ساختار شهرها ایفا می‌کنند؛ اما تأثیرگذاری آن‌ها بر توسعه پایدار محله‌های پیرامونی، پدیده‌ای پیچیده و گاه متناقض است. استقرار مصلای بزرگ تهران در محله عباس‌آباد، علاوه بر تغییرات کالبدی چشمگیر، ایجاد پارادوکسی میان رونق اقتصادی و کیفیت زندگی ساکنان را به دنبال داشته است که نیازمند واکاوی علمی مؤلفه‌های آن است. این پژوهش با هدف شناسایی و تحلیل مؤلفه‌های مؤثر بر توسعه پایدار محلی پیرامون مصلای تهران و بررسی روابط متقابل بین این مؤلفه‌ها انجام شده است.
روش‌شناسی: روش تحقیق از نظر ماهیت توصیفی-تحلیلی و از نظر هدف کاربردی است. داده‌های میدانی با استفاده از پرسشنامه محقق‌ساخته از ۳۸۴ نفر از ساکنان محله عباس‌آباد گردآوری شد. برای تحلیل داده‌ها و استخراج ابعاد پنهان تأثیرات پروژه، از آزمون‌های آماری تی تست، تحلیل عاملی و تحلیل همبستگی پیرسون در محیط نرم‌افزاری استفاده شد.
نتایج و یافته‌ها: نتایج تحلیل عاملی نشان داد که تأثیرات پروژه در قالب نه عامل اصلی طبقه‌بندی می‌شود که ابعاد زیرساختی، اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی را در بر می‌گیرد. همچنین یافته‌های حاصل از تحلیل همبستگی آشکار ساخت که میان رشد زیرساختی و اقتصادی با چالش‌های زیست‌محیطی و تغییر جمعیتی همبستگی معناداری وجود دارد. به بیان دیگر، اگرچه حضور مصلا موجب افزایش اشتغال، ارتقای خدمات و تحولات کالبدی شده، اما همین فرآیند توسعه با کاهش سرانه فضای سبز، افزایش آلودگی و جابجایی جمعیت بومی همراه بوده است. این پژوهش نتیجه می‌گیرد که توسعه پایدار در این محله نیازمند مدیریت تعارض میان مؤلفه‌های رشد اقتصادی و حفظ محیط زیست و ثبات اجتماعی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Identification and Analysis of Factors Affecting Sustainable Local Development Around Tehran's Mosalla (Case Study: Abbasabad Neighborhood)

نویسندگان English

forough eskandarinasab
Farzaneh Sasanpour
Department of Geography and Urban Planning, Faculty of Geographical Sciences, Kharazmi University, Tehran, Iran
چکیده English

Background and Objective: Urban megaprojects, as driving forces of transformation, play a decisive role in shaping the structure of cities; however, their impacts on the sustainable development of surrounding neighborhoods are complex and sometimes contradictory. The establishment of the Grand Mosalla of Tehran in the Abbas Abad neighborhood, in addition to significant physical changes, has led to the emergence of a paradox between economic prosperity and the quality of life of residents, which necessitates a scientific investigation of its underlying components. This study aims to identify and analyze the components affecting local sustainable development around Tehran’s Mosalla and to examine the interrelationships among these components.
Methodology: In terms of nature, the research is descriptive–analytical, and in terms of purpose, it is applied. Field data were collected through a researcher-designed questionnaire from 384 residents of the Abbas Abad neighborhood. To analyze the data and extract the latent dimensions of the project’s impacts, statistical tests including the t-test, factor analysis, and Pearson correlation analysis were employed using statistical software.
Results and Findings: The results of the factor analysis revealed that the impacts of the project can be classified into nine main factors encompassing infrastructural, economic, social, and environmental dimensions. Moreover, the findings of the correlation analysis indicated a significant relationship between infrastructural and economic growth and environmental challenges as well as demographic changes. In other words, although the presence of the Mosalla has led to increased employment, improved services, and physical transformations, this development process has simultaneously been accompanied by a reduction in green space per capita, increased pollution, and the displacement of the indigenous population. The study concludes that achieving sustainable development in this neighborhood requires managing the conflict between the components of economic growth and the preservation of environmental quality and social stability

کلیدواژه‌ها English

"Local sustainable development"
"Tehran&‌rsquo؛ s Mosalla"
"driving forces"
"development components"
"Abbas Abad"
امیرحسین رضایی، سمانه صالحی. (1402). نظریه همسازگاری محیطی در طراحی فضاهای اجتماعی پایدار. تجلی هنر در معماری و شهرسازی، 1(2)، 61-73.
امینی پارسا، وحید؛ یاوری، احمدرضا؛ نژادی، اطهره. (۱۳۹۹). "بررسی نگرش مردم محلی نسبت به اثرات اقتصادی-اجتماعی تغییر کاربری زمین در ذخیره‌گاه زیست‌کره ارسباران." مجله پژوهش‌های جغرافیایی, 55(2), 45-60.
پروین، ستار. (1402). ارزیابی پیامدهای اجتماعی-فرهنگی پروژه‌های شهری: موردمطالعه پارکلت کتاب خیابان فخر رازی. فصلنامه برنامه ریزی توسعه شهری و منطقه ای، 9(30)، 49-85.
پوراحمد، ا.، زیاری، ک.، حاتمی‌نژاد، ح.، رضایی‌نیا، ح. (۱۳۹۷). تحلیلی بر ماهیت فضای عمومی در پروژه‌های بزرگ‌مقیاس گردشگری شهری بر اساس نظریه «تولید اجتماعی فضا»: مطالعه موردی شهر تهران. گردشگری شهری، ۵(۲)، ۱۵۹-۱۳۵.
حافظی، بیژن؛ مسعود، عباسی؛ عنایت. (۱۴۰۲). "اثرات احداث آزادراه خرم‌آباد ـ اراک بر مناطق روستایی با تأکید بر محورهای توسعه پایدار." فصلنامه مطالعات جغرافیایی مناطق کوهستانی، 4(3)، 143-160.
حیدرزاده، محمدهادی؛ جعفری ورامینی، امیرحسین؛ خوشنام، هاشم. (۱۳۸۵). "ارزیابی اثرات زیست‌محیطی پروژه‌های شهری، رهیافتی به سوی توسعه پایدار شهری." مجله محیط‌شناسی، 32(4)، 45-58.
رنجبر، میرغلامی، خیاط پور نجیب. (1402). به سوی تبیین مفهوم مکان‌سازی در فضاهای عمومی شهری زیرزمینی. گفتمان طراحی شهری؛ مروری بر ادبیات و نظریه‌های معاصر، 5(4)، 2-0.
رهبری پور، کسری؛ ستاری ساربانقلی، حسن؛ درسخوان، رسول. (۱۳۹۵). "تحلیل تأثیرات اقتصادی-اجتماعی موزه ملی فرش تبریز بر اقتصاد شهری این کلان‌شهر." مجله مطالعات شهری، 12(3)، 45-60.
زارعی، علی، هاشمی زرج آباد، حسن، و مسعودی، ذبیح اله. (1395). نقش و جایگاه حرم مطهر رضوی در شکل گیری و تکامل حیات شهری مشهد الرضا. پژوهشنامه خراسان بزرگ، 7(23 )، 105-115.
زال، محمد حسن، فلاح. (1393). ساختار و کارکرد در معماری آیینی مازندران؛ مطالعه ی موردی سقانفارهای فریدونکنار. مجله علمی پژوهشی مطالعات توسعه اجتماعی فرهنگی، 2(3)، 79-99.
ساسان پور، ف.؛ موحد، س.؛ سلیمانی مهرنجانی؛ و دلفان آذری. (1401). تحلیل اثرات مگامال‌ها بر پایداری جوامع محلی (مطالعۀ موردی: شهرهای شهرستان عباس‌آباد). جغرافیا و توسعه ناحیه‌ای، 20(3)، 1-33.
ساسان ‌پور، ف.، و حاتمی، ا. (1402). شهرهای آینده: شهرهای هوشمند پایدار (مبانی، مفاهیم و رویکردها) (چاپ ۱). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی جهاد دانشگاهی.
سجادی، ژیلا، کلانتری، بهرنگ، یاری قلی. (1396). تبیین فضای عمومی در توسعه پایدار محلی (مطالعه موردی: پارک شفق محله یوسف آباد تهران)*. فصلنامه برنامه ریزی توسعه شهری و منطقه ای، 1(2)، 83-118.
سرور، رحیم؛ نعمتی کوتنائی، علی؛ نعمتی کوتنائی، محمد. (۱۳۹۹). "تدوین، غربالگری و اولویت‌بندی شاخص‌های برنامه‌ریزی پروژه‌های محرک توسعه شهری، مورد مطالعاتی: بررسی شاخص‌های احصا شده در کلان‌شهر تهران." معماری و شهرسازی آرمان شهر، 13(30)، 291-310.
سلجوقی، نسترن و نسیم سلجوقی. (1394). "شناخت و تحلیل پروژه نوسازی و بهسازی بافت پیرامون حرم مطهر امام رضا (ع) مشهد." در: کنفرانس بین‌المللی دستاوردهای نوین پژوهشی در مهندسی عمران، معماری و شهرسازی.
سلیمانی مژگان، عزتیان شهره. (1394). کاربست رهیافت توسعه پایدار محلی با رویکرد اقتصاد اکولوژیک محور در محله بابوکان جنوبی واقع در منطقه 11 شهرداری اصفهان.
عزیزی؛ بهرام. (۱۴۰۰). "ارزیابی اثرات پروژه‌های محرک توسعه در محله‌های شهری (نمونه مورد مطالعه: محله گودال مصلی، شهر یزد)." فصلنامه مطالعات شهری، 10(37)، 57-70.
غلامی، یونس، مؤمن‌بیک. (1397). تحلیل آثار پروژه‌های عمرانی بر بافت پیرامون (مطالعۀ موردی: پروژۀ برج‌های دوقلو در شهرکرد). پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، 6(3)، 569-584.
فارابی اصل، ن.، رفیعیان، م.، علیزاده، م. (1400). تحلیل تولید فضاهای شهری از منظر امر سیاسی با رویکرد نظریه شبکه کنشگر (نمونه مطالعاتی: اراضی عباس‌آباد تهران). مطالعات جامعه‌شناختی شهری، ۱۳(۴۸)، ۱۱۶-۱۴۷.
فتحی، س.، سروش، مختارپور. (1396). برآورد مدل تاثیرگذاری ابعاد اعتماد اجتماعی بر توسعه محلی و منطقه‌ای از نگاه ساکنین مناطق 22 گانه شهر تهران. فصلنامه علمی و پژوهشی نگرش های نو در جغرافیای انسانی، 10(1)، 67-91.
مولائی. (۱۳۹۸). "واکاوی قابلیت‌های رقابت‌پذیری شهری و منطقه‌ای زمینه‌گرا (نمونة موردی شهر تبریز)." برنامه‌ریزی فضایی, 9(4), 109-138.
میرحسینی، سیدمجیدالدین؛ بابایی، سیدمهدی. (۱۳۹۰). "بررسی اثرات محلی ساختگاه روی جنبش‌های قوی زمین در منطقه عباس‌آباد (محدوده مصلی تهران)." مجله علوم زمین، 21(82)، 45-58.
یزدان‌پناه، سیدمحمد؛ بیاتی، علی. (۱۴۰۲). "قراردادهای سفارش ساخت در حقوق ایران با تأکید بر پروژه‌های شهری کلان‌شهرها با نگاهی به کنوانسیون بیع بین‌المللی کالا." فصلنامه علمی اقتصاد و مدیریت شهری، 11(44)، 141-158.
Puggioni, F., & Tontisirin, N. (2025). Mixed-use Developments and Urban Megaprojects in the Global South: A Systematic Review and Interpretation of a Blurred Intersection. Nakhara: Journal of Environmental Design and Planning, 24(1), 508-508.
Ali, Hamada E, Franziska Bucher, Solveig, (2021), Ecological Impacts of Megaprojects: Species Succession and Functional Composition, Plants (Basel). 2021 Nov; 10(11): 2411. Published online 2021 Nov 9.
Chan, E., & Lee, G. K. (2008). Critical factors for improving social sustainability of urban renewal projects. Social Indicators Research, 85, 243-256.
de Magalhães, R. F., Danilevicz, Â. D. M. F., & Saurin, T. A. (2017). Reducing construction waste: A study of urban infrastructure projects. Waste Management, 67, 265-277.
Durand, C. P., Andalib, M., Dunton, G. F., Wolch, J., & Pentz, M. A. (2011). A systematic review of built environment factors related to physical activity and obesity risk: implications for smart growth urban planning. Obesity Reviews, 12(5), e173-e182.
Gurcay, M. (2018). Impact of mega projects on the resilience of Istanbul city-region. A thesis summited to the Graduate School of natural and Applied Science of the Middle East Technical University.
Jin, S. (2025). Current status and trends of megaproject research: bibliometric and text mining analysis. Engineering, Construction and Architectural Management.
Korytárová, Jana, Hromádka, Vít, (2014), The Economic Evaluation of Megaprojects – Social and Economic Impacts, Procedia - Social and Behavioral Sciences 119 (2014) 495 – 502.
Li, Y., Chen, Y., & Li, Z. (2022). The impact of urban megaprojects on sustainable urban development: A systematic review. Sustainable Cities and Society, 76, 103508.
Mitoula, Roido, Papavasileiou, Angelos, (2023), Mega infrastructure projects and their contribution to sustainable development: the case of the Athens Metro, Economic Change and Restructuring volume 56, pages1943–1969 (2023).
Neuger, M., & Susilawati, C. (2025). Urban Megaprojects from Isolation to Integration: A Property Market Perspective on Flagship Buildings. Buildings (2075-5309), 15(7).
Ponzini, D., Bianconi, M., & Akhavan, M. (2020). Urban megaprojects, nation-state politics and regulatory capitalism in Central and Eastern Europe: The Belgrade Waterfront project. Territory, Politics, Governance, 8(4), 449-468.
Salet, W. (2021). Public Norms and Aspirations: The Turn to Institutions in Action. Routledge.
Siemiatycki, M. (2013). "Riding the wave: explaining cycles in urban mega-project development." Journal of Economic Policy Reform, 16(2), 160-178.
Tarazona Vento, A. (2017). "Mega-project meltdown: post-politics, neoliberal urban regeneration and Valencia’s fiscal crisis." Urban Studies, 54(1), 68-84.
Yildiz, S., Kivrak, S., & Arslan, G. (2017). Factors affecting environmental sustainability of urban renewal projects. Civil Engineering and Environmental Systems34(3-4), 264-277.
Zheng, Ixia (2020). Research on the impact of mega-projects on carrying capacity of cities taking the first-line project of the West-East gas pipeline as an example, Journal of Management Science and Engineering, Volume 5, Issue 3, Pages 195-211,
Zhou, S., Zhai, G., Lu, Y., & Shi, Y. (2021). "The development of urban mega-projects in China: A case study of Nantong’s metro project." Environment and Planning B: Urban Analytics and City Science, 48(4), 759-774.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 12 بهمن 1404

  • تاریخ دریافت 06 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 05 دی 1404
  • تاریخ پذیرش 10 بهمن 1404
  • تاریخ اولین انتشار 12 بهمن 1404
  • تاریخ انتشار 12 بهمن 1404