10.بررسی تأثیر ویژگی های طبیعی کوه سبلان بر الگوهای مجتمع های زیستی استان اردبیل

نوع مقاله : مقاله علمی مروری

نویسندگان

1 دانشیار گروه باستان شناسی ، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

2 دانشجوی کارشناسی ارشد گروه باستان شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.

چکیده
مقدمه و هدف: کوه سبلان به عنوان دومین قله مرتفع ایران (با ارتفاع ۴۸۱۱ متر) و یکی از مهم‌ترین عوارض طبیعی استان اردبیل، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری تمدن‌های باستانی این منطقه داشته است. این کوه نه تنها بلندترین قله شمال غرب ایران است، بلکه یکی از کانون‌های مهم شکل‌گیری تمدن‌های باستانی در این منطقه محسوب می‌شود. این پژوهش به بررسی تأثیر ویژگی‌های منحصربه‌فرد سبلان شامل منابع آبی (چشمه‌های آبگرم و رودخانه قره‌سو)، خاک‌های حاصلخیز آتشفشانی و موقعیت استراتژیک بر الگوی پراکندگی استقرارهای باستانی در استان اردبیل می‌پردازد.
روش شناسی: تحلیل داده ها با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) و روش های تطبیقی انجام شده است. مطالعه حاضر با استفاده از روش‌های میدانی، تحلیل‌های مکانی و مطالعات کتابخانه‌ای، به بررسی ۲۰ محوطه باستانی شاخص در استان اردبیل از جمله شهر یئری (مشکین‌شهر)، محوطه‌های باستانی سرعین و مجموعه تاریخی قلعه قهقهه پرداخته است.
یافته‌ها و نتایج: نشان می‌دهد که:  بیش از ۸۰% استقرارهای باستانی استان اردبیل در شعاع ۴۰ کیلومتری سبلان قرار دارند. و خاک‌های حاصلخیز دامنه‌های شرقی سبلان نقش کلیدی در توسعه کشاورزی باستانی منطقه داشته‌اند. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که عوامل طبیعی سبلان به ویژه دسترسی به منابع آب (رودخانه قره سو و چشمه های آبگرم)، زمین‌های حاصلخیز و موقعیت دفاعی طبیعی، نقش کلیدی در مکان گزینی استقرارهای باستانی داشته اند. همچنین، شواهدی از تأثیر جنبه های آیینی کوه بر الگوی استقرارها مشاهده شده است. این مطالعه نشان میدهد که شرایط محیطی سبلان نه تنها در جذب جوامع انسانی، بلکه در تداوم و توسعه تمدن های منطقه تأثیر بسزایی داشته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

An Investigation into the Impact of Sabalan's Natural Features on Surrounding Human Settlements

نویسندگان English

Habib Shahbazi Shiran 1
Shadi Jabbarpour 2
1 Associate Professor Department of Archaeology, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran
2 MSc Student, Department of Archaeology, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran.
چکیده English

Background and Objective: Mount Sabalan, the second highest peak in Iran (with an elevation of 4,811 meters) and one of the most significant natural features of Ardabil Province, has played a decisive role in the formation of ancient civilizations in the region. Not only is it the tallest peak in northwestern Iran, but it is also considered one of the key centers for the emergence of early civilizations in this area. This study investigates the impact of Sabalan’s unique characteristics—including its water resources (hot springs and the Qarasoo River), fertile volcanic soils, and strategic location—on the spatial distribution patterns of archaeological settlements in Ardabil Province.
Methodology
Data analysis was carried out using Geographic Information Systems (GIS) and comparative methods. The present study employed field surveys, spatial analyses, and archival research to examine 20 significant archaeological sites in Ardabil Province, including Yeri City (Meshginshahr), the archaeological areas of Sarein, and the historical Qahqaha Castle complex.
Findings and Conclusion:  The results show that more than 80% of the archaeological settlements in Ardabil Province are located within a 40-kilometer radius of Mount Sabalan. The fertile soils on the eastern slopes of the mountain played a crucial role in the development of ancient agriculture in the region.The research demonstrates that Sabalan’s natural features—especially access to water resources (the Qarasoo River and hot springs), fertile lands, and natural defensive positioning were key factors in the site selection of ancient settlements. Additionally, evidence suggests that the mountain’s ritual significance also influenced settlement patterns. This study highlights that Sabalan’s environmental conditions significantly contributed not only to the initial attraction of human communities but also tothe continuity and advancement of civilizations in the region.

کلیدواژه‌ها English

Sabalan Mountain
Archaeological Settlements
Natural Geography
Archaeology
Northwestern Iran
Ardabil
- اسفندیاری و نظافت‌تکله، « ارزیابی و شناسایی ظرفیت‌های مقاصد ژئومورفولوژیکی و ژئوترمالی استان اردبیل با استفاده از مدل بریل‌ها و زوروس». فصلنامه جغرافیا و محیط، 1403. https://www.srds.ir/article_217440.html?lang=fa
- هژبری نوبری ،علیرضا و همکاران. «بررسی و تحلیل باستان‌شناختی محوطه شهریری استان اردبیل»، فصلنامه مطالعات باستان‌شناسی دانشگاه تهران، ۱۳۹۹. https://jarcs.ut.ac.ir/article_77752.html
- فردی بیرانوند، ابوذر و چگنی ،فرزانه ،«جایگاه منابع آب و حوضه‌های آبریز در تقسیمات کشوری ایران»، نشریه قلمروهای جغرافیایی قرن جدید، 1400. https://www.ensani.ir/fa/article/481910
- پورکریمی، پرویز و همکاران، حلیل نقش عوامل طبیعی در توزیع فضایی سکونتگاه‌های قلعه‌ای استان اردبیل با استفاده از GISو AHP،1399. https://jarcs.ut.ac.ir/article_76074.html
- جعفری، س. «کتاب ژئومورفولوژی ایران». انتشارات دانشگاه تهران،1387.
- حیدریان ،محمود و همکاران، «سیستم اطلاعات جغرافیایی در پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران»،نشریه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 1396. https://ensani.ir/fa/article/378195
- طاهری دهکردی، معصومه. «بررسی نقش عوامل زیست‌محیطی در پراکنش محوطه‌های باستانی»،نشریه دومین کنگره بین‌المللی علوم زمین و توسعه شهری، 1395. https://civilica.com/doc/525992
- معصومی، رحیم و همکاران ، «بررسی مقادیر تمرکز عناصر سنگین و کمیاب در سیالات گرمابی فعال در میدان زمین‌گرمایی، جنوب کوه سبلان، استان اردبیل»، نشریه فصلنامه علوم زمین، 1397. https://elmnet.ir/doc/1953674-52191
- راشد محصل،محمد رضا،و همکاران ، «تجلی کوه در ایران باستان و نگاهی به جلوه‌های آن در ادب فارسی»،انتشارات مجله مطالعات ایرانی،1391.  https://doi.org/10.22103/jis.2012.338
- اذانی، مهری و همکاران. «چشمه‌های آبگرم و توانمندی شهر سرعین در عرصه توریسم درمانی»، نشریه اولین همایش بین‌المللی مدیریت گردشگری و توسعه پایدار، 1390. https://civilica.com/doc/139172
- علیزاده، حسین. « پژوهشی در محوطه‌های گورستانی عصر آهن دامنه‌های سبلان»، انتشارات همایش ملی باستان‌شناسی و هنر سفال و سفالگری،1395. https://civilica.com/doc/179046
- سلطانی، جواد. «نقش رودخانه قره‌سو در شکل‌گیری تمدن‌های باستانی اردبیل»، خبرگزاری تسنیم، ۱۳۹۸. https://www.tasnimnews.com/fa/news/1398/12/21/2221032
- عباس‌نژاد، رحمت و همکاران. «بررسی وضعیت کنونی و مطلوب باستان‌شناسی پیش از تاریخ در مرکز فلات ایران»،انتشارات سیویلیکا،1394. https://civilica.com/doc/540991
- واعظی، علیرضا و همکاران. «بررسی تأثیر تغییرات دیرین اقلیم بر جوامع باستانی جنوب شرق ایران» انتشارات فصلنامه مطالعات باستان‌شناسی پارسه، 1403. https://civilica.com/doc/2015917
- مقصودی،س. «بررسی تأثیر عوامل طبیعی در توزیع فضایی مراکز باستانی آذربایجان غربی با استفاده از GIS»، انتشارات نشریه جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، دانشگاه اصفهان، 1393. https://journals.ui.ac.ir/article_16005.html
- خالدی، شهریار. روشنی، احمد. «جایگاه کوه سبلان در شکل‌پذیری آب و هواهای محلی»،انتشارات نشریه «جغرافیا» (انجمن جغرافیایی ایران)، 1385. https://tinyurl.com/sabalan-climate
- مددی، س. نورزاده، ع. و نظافت‌تکله، «تجزیه و تحلیل پتانسیل‌های ژئوتوریستی و ژئومورفولوژیکی شهرستان نیر در استان اردبیل. نشریه مطالعات جغرافیایی ایران، 1403. https://www.srds.ir/article_214196.html
- هژبری نوبری،علیرضا و همکاران،«تحلیل باستان‌شناختی محوطه شهریری (شهر یئری) در استان اردبیل، با تمرکز بر ساختارهای معماری، سنگ‌افراشت‌های انسان‌ریخت و تحولات فرهنگی از دوره مفرغ تا عصر آهن»،انتشارات نشریه مطالعات باستان‌شناسی، دانشگاه تهران، 1399. https://jarcs.ut.ac.ir/article_77752.html
- مقدم،محمد «بررسی الگوهای استقراری در دامنه‌های کوه سبلان و تحلیل تعامل انسان با محیط طبیعی در دوره‌های مختلف تاریخی»، انتشارات نشریه مطالعات باستان‌شناسی ایران،1392. https://nbsh.basu.ac.ir/569546.html
- واعظی، علیرضا و همکاران، «تأثیرات تغییرات دیرینه اقلیم بر شکوفایی و افول سلسله‌های حاکم بر ایران و فرهنگ‌های باستانی جنوب شرق ایران از هزاره دوم پیش از میلاد تا دوره ساسانی»، انتشارات فصلنامه مطالعات باستان‌شناسی پارسه، 1403. https://civilica.com/doc/2015917/
Spalinger,Anthony,Fortresses as Ideological Images of Power, Journal of Egyptian Archaeology,2023 Fortresses as Ideological Images of Power - Anthony Spalinger, 2023
Ioana A. Oltean,Burial mounds and settlement patterns: A quantitative approach to their identification from the air and interpretation, Antiquity,2013. https://doi.org/10.1017/S0003598X00048729
Wachtel, Ido, The role of highland regions in interregional connectivity: Upper Galilee in the Early Bronze Age, The Levant: Journal of the Council for British Research in the Levant,2023 https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00758914.2023.2184030

  • تاریخ دریافت 07 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 24 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش 08 اردیبهشت 1404
  • تاریخ اولین انتشار 10 اردیبهشت 1404
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1405