5.تعیین راهبردهای ساماندهی مناطق حاشیه‌نشین و اجرای آن در قالب معادله ریاضی بازآفرینی(مورد مطالعه: محله قنات ناصری شهر اراک)

صابری فر, رستم; افتخار, رضا

5.تعیین راهبردهای ساماندهی مناطق حاشیه‌نشین و اجرای آن در قالب معادله ریاضی بازآفرینی(مورد مطالعه: محله قنات ناصری شهر اراک)

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

رستم صابری فر ¹

رضا افتخار ²

¹ دانشیار جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

² کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

چکیده

زمینه و هدف: هدف مطالعه حاضر بررسی بازآفرینی شهری و ارزیابی سکونتگاه‌های غیررسمی با مطالعه موردی محله قنات ناصری در شهر اراک بود. محله قنات ناصری یکی از سکونتگاه‌های غیررسمی است که با چالش‌های متعددی در ابعاد کالبدی، اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی مواجه میباشد. به همین دلیل ضروری بود که نقاط قوت، ضعف، فرصت‌ها و تهدیدهای محله مشخص شده و راهکارهایی برای ساماندهی آن ارائه گردد.
روش‌شناسی: روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و هدف آن کاربردی بود. برای جمع آوری دادهها و اطلاعات از شیوه پیمایشی و اسنادی استفاده شد. جامعه آماری پژوهش ساکنین محله قنات ناصری در شمال شرق اراک بود. برای انتخاب نمونه از روش نمونه در دسترس استفاده شد. به این منظور 37 نفر از ساکنان تحصیلکرده محدوده و 21 نفر از کارشناسان و متخصصین شرکت مشاور و سازمان عمران و بازآفرینی اراک برگزیده شده و به سوالات پرسشنامه پاسخ گفتند. پرسشنامه مورد استفاده از نوع محقق ساخته بود که روایی و پایایی آن با نظر متخصصان و آلفای کرونباخ تایید اعتبار گردید. دادههای گردآوری شده با استفاده از آمارههای توصیفی و استنباطی و مدلهای SWOT و QSPM، تجزیه و تحلیل گردید.
یافته‌ها و نتیجه‌گیری: یافته‌ها نشان داد که مشارکت مردمی، بهبود زیرساخت‌های کالبدی، رفع مشکلات زیست‌محیطی و توانمندسازی اقتصادی از جمله عوامل کلیدی در بازآفرینی این محله هستند. تحلیلهای انجام شده نشان داد که محله قنات ناصری در ماتریس SWOT در بخش WO (راهبردهای محافظه‌کارانه) قرار دارد که بر استفاده از فرصت‌های خارجی برای کاهش نقاط ضعف داخلی متکی است. بر همین اساس، بهرهگیری از معادله ساماندهی بافتهای حاشیهای ضرورت دارد. در صورت عدم مدیریت دقیق و نظارت کامل، کسانی که قدرت بیشتری دارند، تمام منابع را کنترل می‌کنند و کار را برای دیگران دشوارتر می‌کنند. گاهی اوقات، خود دولت با اعمال محدودیت‌ها یا اخراج‌های اجباری، به حاشیه‌نشینان ظلم می‌کند. در چنین شرایطی، باید وضعیت هر یک از مناطق حاشیه‌ای به طور جداگانه تحلیل و بر اساس آن راهکاری ارائه شود. بر اساس یافته‌های این مطالعه، محله‌های حاشیه‌ای با تنگناهای متعددی روبرو هستند. روش‌های مورد استفاده برای ساماندهی تاکنون چندان موفق نبوده‌اند. بر اساس این مطالعه، استفاده از معادله ساماندهی بافت‌های حاشیه‌ای، این کاستی‌های روش‌های قبلی را ندارد. مرحله دوم به آماده‌سازی و دگرگونی شرایط انسانی اختصاص دارد. در نهایت، با تغییر وضعیت اجتماعی، تغییرات مثبت و پایداری در این منطقه رخ خواهد داد.

کلیدواژه‌ها

شهروندی

رویکرد اکوسیستمی

حق بر شهر

شهرنشینی

معادله سازماندهی مشه

بازآفرینی شهری

تحلیل استراتژیک کمی

محله قنات ناصری

اراک

موضوعات

آمایش شهری و منطقه ای

عنوان مقاله English

Determining strategies for organizing marginalized areas and implementing them in the form of mathematical reconstruction (case study of Qanat Naseri neighborhood in Arak city)

نویسندگان English

Rostam Saberifar ¹

Reza Eftekhar ²

¹ Associate Professor of Geogarphy, Department of Geography and Urban Planning, Faculty of Low and Social Sciences, University of Pyam Noor University, Tehran, Iran.

² MSc in Geogarphy, Department of Geography and Urban Planning, Faculty of Low and Social Sciences, University of Pyam Noor University, Tehran, Iran

چکیده English

Background and Objective: The aim of the present study was to investigate urban regeneration and evaluate informal settlements with a case study of Qanat Naseri neighborhood in Arak city. Qanat Nasseri neighborhood is one of the informal settlements that faces numerous challenges in physical, social, economic, and environmental dimensions. For this reason, it was necessary to identify the neighborhood's strengths, weaknesses, opportunities, and threats and provide solutions to organize them.
Methodology: The research method was descriptive-analytical and its purpose was applied. Survey and documentary methods were used to collect data and information. The statistical population of the study was the residents of Qanat Naseri neighborhood in the northeast of Arak. For this purpose, 37 educated residents of the area and 21 experts and specialists from the consulting company and the Arak Construction and Reconstruction Organization were selected and they answered the questionnaire questions. The collected data was analyzed using descriptive and inferential statistics and SWOT and QSPM models.
Findings and Conclusion: The findings showed that public participation, improving physical infrastructure, addressing environmental problems, and economic empowerment are among the key factors in regenerating this neighborhood. The analyses conducted showed that the Qanat Nasseri neighborhood is located in the WO (conservative strategies) section of the SWOT matrix, which relies on using external opportunities to reduce internal weaknesses. Accordingly, it is necessary to use the marginal texture organization equation. In the absence of careful management and complete oversight, those with more power control all the resources and make things even more difficult for others. Sometimes, the government itself oppresses marginalized people by imposing restrictions or forced evictions. In such circumstances, the situation of each of the marginal areas should be analyzed separately and a solution should be proposed based on that. According to the findings of this study, marginal neighborhoods face numerous bottlenecks. The methods used for organization have not been very successful so far. According to this study, using the equation for organizing marginal textures does not have these shortcomings of previous methods. The second stage is dedicated to the preparation and transformation of the human condition. Ultimately, with the change in social status, positive and sustainable changes will occur in this area.

کلیدواژه‌ها English

Citizenship

ecosystem approach

right to city

urbanization

Mashh Organizing equation

urban regeneration

quantitative strategic analysis

Qanat Naseri neighborhood

Arak

صابریفر، ر. (1402). تعیین محلات اولویت دار برای بازآفرینی در بافت های ناکارآمد شهری بر اساس نظریه پذیرش نوآوری (مطالعه موردی: شهر تربت حیدریه). مطالعات برنامهریزی سکونتگاههای انسانی، دوره 18، شماره 4. صص 198-185.

صابریفر، ر. (1402ب). طراحی مدلی برای تعیین سهم عوامل مؤثر بر بازگشت حاشیه نشینان به روستا؛ مطالعه موردی: حاشیه نشینان. مسکن و محیط روستا، دوره 42، شماره 82، صص 110-95.

صابریفر، ر. (1388). تاریخ علم برنامهریزی شهری. انتشارات دانشگاه پیام نور، تهران. http://pnu.ac.ir/portal/home/

قلعهگلابی، ﻫ. (1350). بررسی حاشیهنشینان شهری(وضع موجود). موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران. https://ensani.ir/fa/article/download/233084

نباتی، ق. (1357). مطالعه وضع مسکن حاشیه نشینان. پایان نامه کارشناسی، دانشگاه شیراز.

پیران، پ. (1366). آلونکنشینی در تهران. مجله اطلاعات سیاسی – اقتصادی. شماره 23-17، صص 12-1. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/173512

زاهدزاهدانی، س. (1369). حاشیهنشینی در ایران، دانشگاه شیراز، شیراز.

حسینزادهدلیر، ک. (1371). طرح تحقیقی حاشیهنشینان تبریز. انتشارات موسسه تحقیقات شهری وابسته به کمیته علوم انسانی جهاد دانشگاهی، تبریز. https://www.shahrnegar.com/product/informalsettlement-tabriz

احمدیان، م. (1371). حاشیهنشینی. مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی. دوره 3، شماره 3، صص 841-819. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/20551/

حاتمینژاد، ح.، زمردیان، م. (1372). بررسی شرایط اجتماعی و اقتصادی حاشیهنشینان شهر مشهد. شهرداری مشهد، مشهد.

اردشیری، م.، زاهد زاهدانی، س. (1375)، بررسی برخی عوامل عمده اقتصادی، فرهنگی و اقلیمی مهاجرت بین استانی در دوره پس از پیروزی انقلاب اسلامی. انتشارات مرکز جمعیتشناسی دانشگاه شیراز، شیراز. https://ssrc.shirazu.ac.ir/

وزارت کشور. (1380). مدیریت مطالعات برنامه ریزی کشور. فصلنامه مدیریت شهری، دوره 2، شماره 6، صص 33-22.

بیانلو، ی. (1385). بررسی رابطه بین عوامل جمعیتشناختی و شرایط بومشناختی با نوع جرم و نرخ جرم در شهر شیراز. پایان-نامه کارشناسیارشد علوم اجتماعی. دانشگاه شیراز. https://elmnet.ir/vslgg?id=10947250-91361

مرادی، گ.، بخشنده، م. (1390). بررسی نقش محرومیت اجتماعی در ایجاد رفتارهای پرخاشگرانه میان جوانان شهر شیراز. فصلنامه پژوهشی دانشگاه آزاد. دوره 1، شماره 1، صص. 42-31. https://ensani.ir/fa/article/363302/

فتحی، م. (1391). عوامل مرتبط با سلامت اجتماعی معلمان شهر مراغه. رفاه اجتماعی. دوره 12، شماره 47، صص 243-225. http://refahj.uswr.ac.ir/article-1-1130-fa.html

علیزاده اقدم، م. (1394). حاشیهنشینی. پایش سبک زندگی، دوره 2، شماره ۱۱، صص ۱۰۹-۱۱۵.

نوربخش، ی.، حیدرخانی، ه.، محمدی، الف. (1396). بررسی ارتباط بین حمایت اجتماعی و سلامت اجتماعی جوانان مناطق حاشیهنشین کرمانشاه. بررسی مسائل اجتماعی ایران، دوره 8، شماره 2، صص 257-233.

علیپور، ع.، علیپور، الف.، علیزاده، م. (1397). تحلیل عدالت فضایی در سکونتگاههای کویری با تاکید بر خدمات عمومی شهری، مطالعه موردی استان سیستان و بلوچستان. مجله جغرافیا و مطالعات محیطی، دوره 7، شماره 26، صص 86-71.

باقری‌میاب، ش.، کریمی‌کیا، م.، زالی‌زاده، م. (1403). زندگی در حاشیه: ویژگی‌های محلات حاشیه‌نشین کلان‌شهر اهواز، مسائل اجتماعی ایران، دوره ۱۵، شماره 2، صص 76-37. http://jspi.khu.ac.ir/article-1-3731-fa.html

اصغری زمانی، الف.، زادولی، ف.، زادولی خواجه، ش. (1392). حاشیهنشینی و فقر شهری، راهکارها و پیامدها(مطالعه موردی: شهر تبریز). اولین همایش ملی شهرسازی و معماری در گذر زمان، دانشگاه بین المللی امام خمینی، قزوین. 12-1. https://civilica.com/doc/231970

پیران، پ. (1374). اجتماعات آلونکی، پدیدهای فراتر از حاشیه و حاشیهنشینی. ماهنامه شهرداریها، شماره 32، صص 65-50.

فکوهی، ن. (1390). انسانشناسی شهری، نشر نی، تهران.

ایراندوست، ک. (1389). سکونتگاه‌های غیررسمی و اسطوره حاشیه‌نشینی. شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری، تهران. https://www.gisoom.com/book/1727713/

قرخلو، م.، شریفی، ع. (1383). پیدایش، تکامل فیزیکی و وضعیت اجتماعی– اقتصادی حاشیهنشینی(مطالعه موردی: محله عین 2 اهواز). پژوهشهای جغرافیایی، شماره 50، صص 101-87. https://ensani.ir/fa/article/47106/

حاجیوسفی، ع. (1381). حاشیهنشینی شهری و فرایند تحول آن (قبل از انقلاب اسلامی). هفت شهر، شماره 8، صص 12-24. https://www.sid.ir/paper/430192/fa

صابریفر، ر. (1401). مسکن و اسکان غیررسمی. انتشارات دانشگاه پیام نور، تهران.

مفیدی، م.، و قاسم‌شریفی، ت. (1398). بازآفرینی فرهنگ‌مبنا با تأکید بر توسعه اجتماع محلی پایدار (موردپژوهی: بافت تاریخی محله راه‌ری قزوین). جغرافیا و روابط انسانی، دوره 2، شماره 1، صص 268-301.

صابری فر، ر. (1398). بررسی عوامل اثرگذار بر مشارکت مردم در بازآفرینی بافت‌های فرسوده شهری، مورد پژوهش: شهر مشهد. پژوهش‌های بوم‌شناسی شهری، دوره ۱۳، شماره ۳، صص ۹۶-۱۱۴.

Chadwike, E. (1941). The Sanitary Condition of the Labouring Population of Britain. GRT, London. https://navigator.health.org.uk/

Sabine G. (1964). A History of Political Theory. London: George G. Harrap. https://www.amazon.com/History-Political-Theory-4Th-Edn/dp/8120417062

Elias, Jr. C. E. (1966). Metropolis: Values in Conflict. Belmomt, California.

Clinard, Marshal B. (1966). Slum and Community Development in Self Help, New York.

Knox, P. (1988). Places and Regions in Global Context. Book Care, New York. https://www.amazon.com.be/-/en/Paul-L-Knox/dp/0131497057?language=en_GB

Sanderson, D. (2012). Building livelihoods to reduce risk among the most marginalized in urban areas: Strategic approaches from Dhaka, Environmental Hazards, http://www.tandfonline.com/loi/tenh20

All-Kamal, M. Nursey-Bray, M. & Hassan, S.M.M. (²⁰²¹). Challenges to building social capital through planned adaptation: Evidence from rural communities in Bangladesh. Current Research in Environmental Sustainability. No. 3, PP. 1-9. https://doi.org/10.1016/j.crsust.2021.100091

Goussous, J., & Tayoun, L. (2020). A Holistic Approach to Slum Reduction: Finding Gaps in Cairo’s How-to-Deal’model with International Collected Experience. Cities & Health. Vol. 31, No. 4, PP. 1-15. http://dx.doi.org/10.1080/23748834.2020.1735156

Boateng G. O. & Adams, E. A. (2023). A multilevel, multidimensional scale for measuring housing insecurity in slums and informal settlements. Cities. No. 132, pp. 1-15. https://doi.org/10.1016/j.cities.2022.104059

Aalbers, MB. (2015). The Great Moderation, the Great Excess and the global housing crisis, International Journal of Housing Policy, No. 15, PP. 43–60.

Sanderson, D. (2012). Building livelihoods to reduce risk among the most marginalized in urban areas: Strategic approaches from Dhaka. Environmental Hazards. No. 23, PP. 1-11, http://www.tandfonline.com/loi/tenh20

Narayan, D. & Petesch, P. (2000). Voices of the Poor; Crying Out for a Change. World Bank: Washington, DC. https://www.researchgate.net/publication/281100769

CARE. (2006). Long Range Strategic Pla.Bangladesh. CARE: Dhaka.

Fahmi, F. Z., Prawira, M. I., Hudalah, D., & Firman, T. (2016). Leadership and
collaborative planning: The case of Surakarta, Indonesia. Planning Theory, No. 15, Vol. 3,
PP. 294–315. https://doi.org/10.1177/1473095215584655

Permana, C., Show, D. & Demeski, S. (2025). Towards a more collaborative planning process for traditional communities? A sociological-institutionalist analysis of the Kampong
Kauman in Surakarta, Indonesia. Cities, No. 125, PP. 1-13. https://doi.org/10.1016/j.cities.2024.105669

Douglass, M. (2015). Creative communities and the cultural economy — Insadong,
chaebol urbanism and the local state in Seoul. Cities, No. 56, PP. 148–155. https://doi.org/10.1016/j.cities.2015.09.007

Jun, K. N., & Musso, J. (2013). Participatory governance and the spatial representation of
neighborhood issues. Urban Affairs Review, Vol. 49, No. 1, PP. 71–110. https://doi.org/10.11771078087412453704