9. مقایسه تطبیقی بافت های تاریخی(پل ها)شهرهای اردبیل و اصفهان و تأثیر ویژگی‌های جغرافیایی در ساخت آن ها

نوع مقاله : مقاله علمی مروری

نویسندگان

1 دانشیار گروه باستان‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

2 دانشجوی کارشناسی ارشد گروه باستان شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.

چکیده
مقدمه و هدف: این پژوهش به بررسی تطبیقی پل‌های تاریخی اردبیل و اصفهان در دوران صفویه و تأثیر ویژگی‌های جغرافیایی هر منطقه بر معماری و ساخت این پل‌ها می‌پردازد. در دوره صفویه، هر دو شهر اردبیل و اصفهان به‌عنوان مراکز مهم سیاسی، فرهنگی و اقتصادی ایران شناخته می‌شدند. پل‌ها در این دوره، افزون بر کارکرد عبوری، نقش مؤثری در توسعه ارتباطات، تبادلات اقتصادی و حتی کارکردهای نظامی ایفا می‌کردند. طراحی و ساخت این پل‌ها متأثر از شرایط جغرافیایی، اقلیمی، توپوگرافی و منابع در دسترس هر منطقه بوده است. در این میان، بررسی نحوه پاسخ معماران و مهندسان به چالش‌های طبیعی، نمایانگر میزان انطباق معماری با بستر محیطی است.هدف اصلی این پژوهش، مقایسه‌ی معماری و ساختار پل‌های شاخص تاریخی اردبیل و اصفهان و تحلیل تأثیر شرایط جغرافیایی مانند اقلیم، توپوگرافی و منابع آبی بر شکل‌گیری فرم، مصالح، و کارکرد این سازه‌هاست. این پژوهش تلاش دارد تا با بررسی نمونه‌های منتخب، الگوهای معماری منطبق با شرایط محیطی را شناسایی کند.
روش‌شناسی: روش‌شناسی پژوهش در این پژوهش از نوع توصیفی–تحلیلی است که بر پایه‌ی مطالعات کتابخانه‌ای، تحلیل نقشه‌ها و تصاویر تاریخی، بازدیدهای میدانی، و بررسی ویژگی‌های معماری و جغرافیایی پل‌های شاخص در هر منطقه انجام شده است. ابتدا مشخصات فنی و اقلیمی دو منطقه بررسی شده، سپس پل‌های برجسته‌ای همچون «سی‌وسه‌پل» و «خواجو» در اصفهان، و «پل یدی‌گوز» و «پل ابراهیم‌آباد» در اردبیل به‌صورت موردی تحلیل شده‌اند. نتیجه‌ی این تحلیل‌ها نشان می‌دهد که بستر جغرافیایی تأثیری مستقیم بر انتخاب مصالح، شیوه‌ی ساخت، ارتفاع، عرض دهانه‌ها و حتی زیبایی‌شناسی پل‌ها داشته و همین عامل باعث شکل‌گیری دو الگوی متفاوت معماری در این دو منطقه شده است.
یافته‌ها و نتایج: پژوهش نشان می‌دهد که تفاوت‌های جغرافیایی موجب بروز تفاوت‌هایی در طراحی، ساخت و کاربری پل‌ها شده است. پل‌های اردبیل متناسب با شرایط کوهستانی و رودخانه‌های متغیر، ساختاری مقاوم‌تر دارند؛ در حالی که پل‌های اصفهان با توجه به بستر شهری و رودخانه زاینده‌رود، طراحی‌هایی بازتر، تزیینی‌تر و با عملکردهای چندگانه ارائه داده‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Comparative comparison of historical textures (bridges) of the cities of Ardabil and Isfahan and the effect of geographical features on their construction

نویسندگان English

Habib Shahbazi Shiran 1
Shadi Jabbarpour 2
1 Associate Professor, Department of Archeology, Faculty of social sciences, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran.
2 MSc Student, Department of Archaeology, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran.
چکیده English

Background and Objective: This research presents a comparative study of the historical bridges of Ardabil and Isfahan during the Safavid era, focusing on the influence of each region’s geographical features on the architecture and construction of these bridges. During the Safavid period, both Ardabil and Isfahan were recognized as significant political, cultural, and economic centers of Iran. Bridges of this era, beyond their function as crossings, played a crucial role in enhancing communication, facilitating economic exchanges, and even serving military purposes. The design and construction of these bridges were influenced by geographical, climatic, topographic conditions, and available local resources. In this context, examining how architects and engineers responded to natural challenges reveals the degree of architectural adaptation to the environmental context. The findings of the study indicate that geographical differences have led to variations in the design, construction, and functions of the bridges. Bridges in Ardabil, suited to mountainous conditions and variable rivers, exhibit more robust structures, while bridges in Isfahan, influenced by the urban setting and the Zayandeh Roud River, feature more open, decorative designs with multifunctional roles.
Methodology: The research methodology is descriptive-analytical, and data has been collected through library sources, historical texts, architectural documents, and geographical analyses. The core of this analysis consists of a comparison of design, structural types, materials used, and the functions of the bridges.
Findings and Conclusion:  The main objective of this study is to compare the architecture and structure of prominent historical bridges in Ardabil and Isfahan and to analyze the impact of geographical factors such as climate, topography, and water resources on the formation of their form, materials, and functions. This research aims to identify architectural patterns adapted to environmental conditions through the study of selected examples.

کلیدواژه‌ها English

Historical Bridges
Ardabil
Isfahan
Safavid Era
Regional Geography
- پیربابائی، محمد تقی.«بازخوانی ساختار شهر اردبیل دوره صفویه بر اساس تطبیق متون تاریخی در نقشه آدام اولئاریوس»،انتشارات فصلنامه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی،1398. https://civilica.com/doc/1777969/
- پیربابائی، محمدتقی. « بازخوانی ساختار شهر اردبیل در دوره صفویه بر اساس تطبیق متون تاریخی در نقشه آدام اولئاریوس». نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی، دوره ۲۴، شماره ۴، دی ۱۳۹۸. https://jfaup.ut.ac.ir/article_79616.html
- پیرنیا، محمدکریم «سبک‌شناسی معماری ایرانی».  تهران: دانشگاه علم و صنعت ایران، ۱۳۸۸. https://shorturl.at/kpCFP
- رحمانی، بهرام. « سازه‌های تاریخی اردبیل» . نشر نوآوران دانش، 1401.
- رضائی فرد، سارا.« بررسی تاریخچه پل‌سازی ایران در معماری دوره ساسانی» اولین همایش ملی علوم انسانی و حکمت اسلامی، ۱۴۰۰. https://civilica.com/doc/855633/
- شادمهری، سینا.«بررسی معماری ایران در دوره صفویه»،انتشارات سومین کنفرانس بین‌المللی معماری، عمران، شهرسازی، محیط زیست و افق‌های هنر اسلامی در بیانیه گام دوم انقلاب، 1402. https://civilica.com/doc/1959712/
- فرشید نیک، فرزانه. افهمی، رضا.«پل ـ سکونتگاه: سیر تکامل پیوستگی کاربرد عبور و سکونت در پل‌های ایران»، نشریه هنرهای زیبا - معماری و شهرسازی، ۱۳۸۹. https://shorturl.at/fknOY
- قبادیان، وحید.« معماری ایرانی از گذشته تا صفویه». تهران: نشر فکرنو، 1393. https://fekrenobook.ir/
- کریمی، حسین. «معماری صفوی در بستر اقلیم ایران» اصفهان: انتشارات دانشگاه هنر اصفهان، ۱۳۹۴. https://pub.aui.ac.ir/
- گدار، آندره «هنر ایران». ترجمه زهره باقری. تهران: سمت، 1377. https://nahang.ir/book/1526139
- مروج تربتی، خاطره. پورنادری، حسین.«بررسی تداوم سنت‌های مؤثر در شکل‌گیری پل خواجو براساس مطالعه تطبیقی پل‌های تاریخی شهر اصفهان»، انتشارات فصلنامه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی.1392. https://civilica.com/doc/302280/
- ممتاز، پیرنیا« معماری ایران». تهران: سروش دانش، ۱۳۸۸. https://torob.com/p/277506e1-c952-4bb8-b0d4-f1b9a9b80f01
- منصوری، بهروز. و همکاران .«تبیین تأثیر حکومت صفوی بر شکل‌گیری فضای جمعی در پل‌های صفوی اصفهان»،انتشارات نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی،1399. https://civilica.com/doc/2184924/
- نجاتی، سارا. مقدس، امیرصمد،«بررسی پل‌های تاریخی ایران از دیدگاه معماری و سازه»، مقاله کنفرانسی ارائه‌شده در چهاردهمین کنفرانس دانشجویان عمران سراسرکشور،1387. https://civilica.com/doc/63933/
- نژاد ابراهیمی، احد. «عوامل تأثیرگذار بر شکل‌گیری معماری پل‌های تاریخی ایران در مناطق ناهموار» مجله پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، دوره ۱۰، شماره ۲۶، آذر ۱۳۹۳. https://journals.basu.ac.ir/article_3708.html
- نصیری،اسماعیل. « تأثیر اقلیم بر معماری بومی و پایدار».  همایش ملی معماری، شهرسازی و توسعه پایدار با محوریت از معماری بومی تا شهر پایدار، ۱۳۹۲. https://civilica.com/doc/239339/
- نیکوکار، محمدرضا. «نقش و جایگاه پل‌سازی در معماری دوره صفویه». همایش ملی معماری و شهرسازی بومی ایران، 1394. https://civilica.com/doc/544789/
- یعقوبی،سپیده. طوفان، سحر . «تحلیل معماری پل‌های تاریخی اردبیل»، فصلنامه مطالعات معماری ایرانی، شماره ۲۱، ۱۳۹۵. https://civilica.com/doc/361302/
- یوسفی، مهدی. میراث معماری صفویه در اردبیل. انتشارات نقش جهان، 1396. https://tinyurl.com/4w63jb5p
- Brown, David J. (1993). Bridges: Three Thousand Years of Defying Nature. London: Mitchell Beazley. https://archive.org/details/bridgesthreethou0000brow_d0w7 
- Hillenbrand, R. (1994). Islamic Architecture: Form, Function, and Meaning. Edinburgh: Columbia University Press. https://archive.org/details/islamicarchitect0000hill_h4x4
-Petersen, Andrew (2010). Bridges in Medieval Palestine. Academia.edu. https://www.academia.edu/2635988/Bridges_in_Medieval_Palestine
- Ghazaleh Hanaei (2020: The Social Impact of the Architectural Components of Safavid Bridges in Isfahan (Case Study: Khaju and Allahverdi Khan Bridges). International Journal of Architecture and Urban Development. https://bit.ly/SafavidBridges
- Gül, M. (2015). The Influence of Regional Characteristics on the Design of Historic Bridges in Anatolia and Iran. International Journal of Heritage Studies, 21(4), 345-359. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13527258.2014.955812 

  • تاریخ دریافت 13 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 18 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش 19 اردیبهشت 1404
  • تاریخ اولین انتشار 20 اردیبهشت 1404
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1404