14.بازخوانی انتقادی رویکرد برنامه‌ریزی جامع عقلانی: مبانی، چالش‌ها و درس‌هایی از تجارب جهانی

شیخی, فاطمه; محمدنژاد, محمد

14.بازخوانی انتقادی رویکرد برنامه‌ریزی جامع عقلانی: مبانی، چالش‌ها و درس‌هایی از تجارب جهانی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

فاطمه شیخی ^¶

محمد محمدنژاد

پژوهشگر دوره دکتری، گروه شهرسازی، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران.

چکیده

زمینه و هدف: برنامه‌ریزی جامع عقلانی به‌عنوان یکی از رویکردهای مسلط برنامه‌ریزی شهری در نیمه دوم قرن بیستم، بر مفروضاتی چون عقلانیت ابزاری، امکان شناخت جامع، پیش‌بینی‌پذیری آینده و وجود مصلحت عمومی واحد استوار بوده است. با این حال، تحولات اجتماعی، اقتصادی و نهادی شهرهای معاصر، به‌ویژه در کشورهای درحال‌توسعه، کارایی این رویکرد را با تردیدهای جدی مواجه کرده است. هدف این پژوهش، بازخوانی انتقادی برنامه‌ریزی جامع عقلانی و ارزیابی ظرفیت‌ها و محدودیت‌های نظری و عملی آن در مواجهه با پیچیدگی‌های امروز شهرها است.
روش‌شناسی: پژوهش حاضر با استفاده از روش مرور انتقادی ادبیات و بر پایه چارچوب SALSA انجام شده است. در این راستا، آثار نظری کلاسیک و مطالعات تجربی جدید مرتبط با برنامه‌ریزی جامع عقلانی، به‌ویژه در بازه‌های زمانی ۱۹۵۰ تا ۱۹۸۰ و ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵، از پایگاه‌های معتبر علمی گردآوری، غربالگری و ارزیابی انتقادی شده و سپس در قالب یک سنتز مفهومی تحلیل شده‌اند.
نتایج و یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که مفروضات بنیادین برنامه‌ریزی جامع عقلانی در عمل، به‌دلیل محدودیت داده‌ها، تعارض منافع، نقش قدرت، پویایی اجتماعی و عدم‌قطعیت آینده، قابل تحقق نیستند. تجارب جهانی به‌ویژه در کشورهای درحال‌توسعه حاکی از آن است که اجرای نسخه‌های تکنوکراتیک این رویکرد اغلب به شکاف میان طرح و واقعیت، ناکارآمدی اجرایی، گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی و مقاومت اجتماعی منجر شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که مسئله برنامه‌ریزی جامع عقلانی صرفاً ضعف اجرا نیست، بلکه محدودیتی ساختاری در بنیان نظری آن وجود دارد. با این حال، احیای کارایی این رویکرد از طریق بازتعریف آن و تلفیق تحلیل فنی با رویکردهای انطباقی، مشارکتی، یادگیرنده و زمینه‌محور امکان‌پذیر است؛ رویکردی که می‌تواند پاسخ‌گوی واقعیت‌های پیچیده شهرهای معاصر باشد.

کلیدواژه‌ها

برنامه‌ریزی جامع عقلانی

عقلانیت ابزاری

جامعیت

کشورهای درحال‌توسعه

عنوان مقاله English

Critical Re-reading of the Rational Comprehensive Planning Approach(CRPP): Foundations,Challenges, and Lessons from Global Experiences

نویسندگان English

Fatemeh Sheikhi

Mohammad Mohammadnejad

PhD Candidate, Department of Urban Planning, University of Art, Tehran, Iran

چکیده English

Background and Objective: Rational Comprehensive Planning, as one of the dominant approaches in urban planning during the second half of the twentieth century, has been grounded in assumptions such as instrumental rationality, the possibility of comprehensive knowledge, the predictability of the future, and the existence of a single public interest. However, contemporary social, economic, and institutional transformations particularly in cities of developing countries have cast serious doubt on the effectiveness of this approach. The objective of this study is to provide a critical re-reading of Rational Comprehensive Planning and to assess its theoretical and practical capacities and limitations in addressing the complexities of contemporary urban conditions.
Methodology: This study employs a critical literature review method based on the SALSA framework (Search, Appraisal, Synthesis, and Analysis). Accordingly, classical theoretical works and recent empirical studies related to Rational Comprehensive Planning particularly those published during the periods 1950–1980 and 2020–2025 were systematically collected from reputable academic databases, screened, critically appraised, and subsequently analyzed through conceptual synthesis.
Results and Findings: The findings indicate that the core assumptions of Rational Comprehensive Planning are difficult to realize in practice due to data limitations, conflicting interests, the role of power, social dynamism, and future uncertainty. Global experiences, especially in developing countries, demonstrate that the implementation of technocratic versions of this approach has frequently resulted in a gap between plans and reality, implementation inefficiencies, the expansion of informal settlements, and various forms of social resistance.
The results suggest that the challenges of Rational Comprehensive Planning are not merely related to implementation failures, but rather stem from structural limitations within its theoretical foundations. Nevertheless, revitalizing the effectiveness of this approach is possible through its redefinition and integration with adaptive, participatory, learning-oriented, and context-sensitive approaches an orientation that is better suited to addressing the complex realities of contemporary cities.

کلیدواژه‌ها English

Rational Comprehensive Planning

Instrumental Rationality

Comprehensiveness

Developing Countries

اسدی، ایرج و سعیدنیا، احمد. (1389). نظریه‌های برنامه‌ریزی و زمینه‌های شکل‌دهنده آنها: از اوایل قرن بیستم تا اواسط دهه 1970، نامه معماری و شهرسازی، 2(4)، 103-120. https://doi.org/10.30480/aup.2010.194

انصاری، ثمینه و پرتوی، پروین. (1396). تبیین زمینه‌ها و اصول پساساختارگرایی در برنامه‌ریزی شهری، نشریه معماری و شهرسازی ایران، 9(16)، 195-216. https://doi.org/10.30475/isau.2019.87942

تایلور، نایجل. (1393). نظریه‌های برنامه‌ریزی شهری (از آغاز تاکنون)، مترجم: محمود شورچه، تهران، مدیران امروز. (سال چاپ اثر اصلی: 1998).

جهان محمدی,غلامرضا , قرخلو,مهدی و احمدی,زهرا . (1401). واکاوی علل ناکامی شهرهای جدید در ایران. فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه ای, 3(3), 135-156. https://www.srds.ir/article_163844.html

طرهانی، حسین و پرتوی، پروین. (1396). کندوکاوی در مفهوم منفعت عمومی در پارادایم پوزیتیویسم. سومین همایش ملی و سومین همایش بین‌المللی معماری، عمران و شهرسازی در آغاز هزاره سوم، تهران.

طرهانی، حسین و پرتوی، پروین. (1397). سازوکارهای تحقق منفعت عمومی در طرح‌های موفق توسعه شهری با تاکید بر نظریه‌های نیمه دوم سده بیستم، صفه، 28(3)، 91-112. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.1683870.1397.28.3.5.6

ملک‌پور اصل، بهزاد و موسوی خورشیدی، راضیه. (1399). دگرگونی نظریه‌های برنامه‌ریزی: «تغییر پارادایم» یا «تکوین نظریه‌ها»؟ نقدی اجمالی بر وضعیت نظریه‌پردازی برنامه‌ریزی در ایران، صفه، 32(1)، 85-114. https://doi.org/10.52547/sofeh.32.1.85

یزدانی,محمد حسن و معصومی,دلاور . (1405). 8.تحلیل وضعیت حکمروایی خوب شهری(مطالعه موردی: شهر اردبیل). فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه ای, 7(1), 123-135. https://www.srds.ir/article_219544.html

Ahern, J. (2011). From fail-safe to safe-to-fail: Sustainability and resilience in the new urban world. Landscape and Urban Planning, 100(4), 341–343. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2011.02.021

Alexander, E. R. (2022). Advanced Introduction to Planning Theory. 101-105. https://doi.org/10.1177/1473095221997085

Altshuler, A. (1965). The Goals of Comprehensive Planning, Journal of the American Institute of Planners, 31(3), 186-195. https://doi.org/10.1080/01944366508978165

Apps, P. F. (1973). A critique of urban planning: directions for research. Royal Australian Planning Institute Journal, 11(1), 8-15.

Arimah, B. C., & Adeagbo, D. (2000). Compliance with urban development and planning regulations in Ibadan, Nigeria. Habitat International, 24(3), 279-294. https://doi.org/10.1016/S0197-3975(99)00043-0

Asad Asadzadeh, Alexander Fekete, Bijan Khazai, Mahsa Moghadas, Esfandiar Zebardast, Maysam Basirat, Theo Kötter, Capacitating urban governance and planning systems to drive transformative resilience, Sustainable Cities and Society, Volume 96, 2023, 104637, ISSN 2210-6707, https://doi.org/10.1016/j.scs.2023.104637 .

Banfield, E.C. (1985). Ends and Means in Planning. Reprinted from the International Social Science Journal Vol. XI, No.3, 1959, with the permission of UNESCO. https://www.pmf.unizg.hr/_download/repository/Banfield_Ends_and_Means_in_Planning.pdf?ref=stratagem.no

Bolay, J.-C. (2006). Slums and Urban Development: Questions on Society and Globalization. The European Journal of Development Research, 18, 284-298.
http://dx.doi.org/10.1080/09578810600709492

Booth, A., Sutton, A., & Papaioannou, D. (2012). Systematic approaches to a successful literature review (2nd ed.). SAGE Publications. https://www.researchgate.net/publication/235930866_Systematic_Approaches_to_a_Successful_Literature_Review

Bryson, J. M. (2018). Strategic planning for public and nonprofit organizations: A guide to strengthening and sustaining organizational achievement. John Wiley & Sons. https://www.google.com/books/edition/Strategic_Planning_for_Public_and_Nonpro/xqVFDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=0

Connell, D. J. (2010). Schools of planning thought: Exploring differences through similarities. International Planning Studies, 15(4), 269-280.

Davidoff, P., & Reiner, T. A. (1962). A choice theory of planning. Journal of the American institute of Planners, 28(2), 103-115.

Deckker, T. (2000) Brasilia: City versus Landscape, in The Modern City Revisited, Taylor & Francis, pp. 167 193.

De Smit, J., & Rade, N. L. (1980). Rational and non-rational planning. Long Range Planning, 13(2), 87-101.

Dodero, A. L. (2010). An analysis of the rational comprehensive model in selected cities in developing countries. Revista observatorio calasanz, 1(3), 171-181.

Easterly, W. (2002). The Elusive Quest for Growth: Economists' Adventures and Misadventures in the Tropics. MIT Press.

Efrussy, A. M. (1992). Introduction to the Comprehensive Plan. A Guide to Urban Planning in Texas Communities.

Escobar, A. (1995), Encountering development: The Making and Unmaking of the Third World. Princeton: Princeton University Press. https://voidnetwork.gr/wp-content/uploads/2016/09/Encountering_Development-The-Making-and-the-Unmaking-of-the-Third-World-by-Arturo-Escobar.pdf

Faludi, A. (1970). The planning environment and the meaning of “planning”. Regional studies, 4(1), 1-9.

Faludi, A. (1973). Planning Theory. Pergamon Press. https://www.google.com/books/edition/Planning_Theory/x0xHAAAAMAAJ?hl=en

Flyvbjerg, B. (1998). Rationality and Power: Democracy in Practice. University of Chicago Press. https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/R/bo3684481.html

Friedmann, J. (1971). The future of comprehensive urban planning: A critique. Public Administration Review, 31(3), 315-326.

Gandy, M. (2006). Planning, anti-planning and the infrastructure crisis facing metropolitan Lagos. Urban studies, 43(2), 371-396. DOI:10.1080/00420980500406751

Grant, M. J., & Booth, A. (2009). A typology of reviews: an analysis of 14 review types and associated methodologies. Health information & libraries journal, 26(2), 91-108.

Hart, C. (1998). Doing a literature review: Releasing the social science research imagination. SAGE Publications. https://www.google.com/books/edition/Doing_a_Literature_Review/FkXvY8oDFdsC?hl=en

Healey, P. (1997). Collaborative Planning: Shaping Places in Fragmented Societies. Macmillan. https://doi.org/10.1007/978-1-349-25538-2

Holston, J. (1998) The Modernist City: An Anthropological Critique of Brasilia, University of Chicago Press.

Innes, J. E., & Booher, D. E. (2010). Planning with complexity: An introduction to collaborative rationality for public policy. Routledge.

Jacobs, J. (1961). The Death and Life of Great American Cities. New York: Random House.

Lindblom, C. (1959). “The science of muddling through”. Public administration review, 19(2), 79-88.

Lilian van Karnenbeek, Leonie Janssen-Jansen, Playing by the rules? Analysing incremental urban developments, Land Use Policy, Volume 72, 2018, Pages 402-409, ISSN 0264-8377, https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2017.12.021