آینده‌نگاری توسعه مسکن اجتماعی در کلانشهر تبریز: شناسایی پیشران‌های کلیدی و تحلیل سناریوها

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 گروه برنامه ریزی شهری و منطقه ای، دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

2 استاد گروه برنامه ریزی شهری و منطقه ای دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی دانشگاه تبریز

چکیده
شهرنشینی شتابان و مهاجرت گسترده به کلانشهرها، همراه با افزایش ۳۰ تا ۵۰ درصدی قیمت مسکن در دهه اخیر و عدم تناسب رشد درآمد خانوارها، دسترسی به مسکن اجتماعی را به چالشی اساسی تبدیل کرده است؛ به‌گونه‌ای که بیش از ۱.۶ میلیارد نفر در جهان به مسکن مناسب دسترسی ندارند. کلانشهر تبریز به عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز جمعیتی و اقتصادی شمال غرب ایران، با معضلات فزاینده‌ای در حوزه دسترسی اقشار کم‌درآمد به مسکن اجتماعی مواجه است، با این حال مطالعات اندکی به آینده‌نگاری توسعه این نوع مسکن در تبریز پرداخته‌اند. از این رو، پژوهش حاضر با هدف آینده‌نگاری توسعه مسکن اجتماعی در کلانشهر تبریز از طریق شناسایی پیش‌ران‌های کلیدی و تحلیل سناریوهای محتمل انجام شده است. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت و روش آمیخته (کیفی-کمی) است. داده‌ها از طریق مطالعات اسنادی و میدانی (مصاحبه با ۵۰ نفر از خبرگان و پرسش از ۱۵۰ نفر از ساکنان تبریز) جمع‌آوری شده و تحلیل داده‌ها در دو مرحله تحلیل ساختاری با روش میک‌مک و سناریونگاری با نرم‌افزار سناریو ویزارد انجام گرفته است. نتایج پژوهش نشان داد که مسئله مسکن اجتماعی در تبریز به «مثلث راهبردی» متشکل از الگوهای نوین تأمین مسکن، پایداری کامل منابع مالی و نظارت هوشمند کیفی گره خورده است و حضور اجباری این سه عامل در تمامی ۱۵ سناریوی باورپذیر (با میانگین حداکثری ۳.۰۰) مؤید آن است که در غیاب هر یک از این سه رکن، هیچ آینده معقولی قابل تصور نیست. از میان ۱۵ سناریو، تنها ۲ سناریو دارای وضعیت مطلوب، ۱۲ سناریو دارای وضعیت ایستا و ۱ سناریو دارای وضعیت بحرانی هستند و محتمل‌ترین سناریو نشان می‌دهد که آینده مسکن اجتماعی در تبریز نه جهشی بزرگ و نه فروپاشی کامل، بلکه حرکتی تدریجی و همراه با شکنندگی در مسیری بینابینی خواهد بود. همچنین هر دو فرضیه پژوهش مبنی بر تأثیر سرمایه‌گذاری

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Futures Study of Social Housing Development in Tabriz Metropolis: Identification of Key Drivers and Scenario Analysis

نویسندگان English

Mohammad Reza Pourmohammadi 1
Hassan Mahmoudzadeh 2
Mehri Saadatjuye Asr 1
1 Department of Urban and Regional Planning, Faculty of Planning and Environmental Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran
2 Professor, Urban and Regional Planning Department, Faculty of Planning and Environmental Sciences ,University of Tabriz
چکیده English

Introduction
Rapid urbanization, migration, and a 30–50% rise in housing prices against only 10–15% income growth have made social housing access a global crisis. Over 1.6 billion people lack adequate housing (UN-Habitat, 2022). In Tabriz, a major Iranian metropolis, low-income groups face affordability issues, land scarcity, inequality, and speculation. Previous research highlights physical-spatial variables as most influential, yet few studies address future scenarios. This study identifies key drivers and analyzes scenarios for social housing development in Tabriz.
Methods
This applied, mixed-method research used documentary analysis and field data (50 expert interviews, 150 resident surveys). Structural analysis (MIC-MAC) and scenario planning (Scenario Wizard, Cross-Impact Balance) were employed to categorize factors and generate consistent scenarios.

Results
Social housing in Tabriz depends on a “strategic triangle”: innovative provision models, full financial sustainability, and intelligent quality monitoring. All 15 plausible scenarios require these three pillars. Physical-topographical limitations and poor infrastructure access remain structural barriers. Of 15 scenarios, only two are desirable, twelve are static, and one is critical. The most probable scenario (No. 1, TIS=65) features the three prerequisites but static government investment and persistent physical/infrastructural challenges.
Conclusion
Both hypotheses are conditionally confirmed: increased government investment and transparency are necessary but insufficient without financial sustainability and intelligent monitoring. Green and innovative construction technologies can reduce costs if widely adopted. Policymakers must recognize that neglecting any of the three pillars or ignoring physical constraints guarantees failure. Tabriz’s social housing future is neither a leap nor collapse but a fragile, gradual movement along an intermediate path.

کلیدواژه‌ها English

آینده ‌نگاری
مسکن اجتماعی
کلانشهر تبریز
پیشران‌های کلیدی
تحلیل سناریوها
نرم افزار سناریو ویزارد
آزادخانی، پاکزاد، محمدی، محمد، و اوشنی، محمد (۱۴۰۰). بررسی عوامل مؤثر بر نیاز به مسکن با تأکید بر مسائل اجتماعی و جمعیتی مطالعه موردی: شهر ایلام، جغرافیای اجتماعی شهری، دوره ۹، صص ۵۵-۷۵.
ابرکوهی، مریم صادق، طلایی، آویده، و کابلی، محمد هادی (۱۴۰۰). طراحی مسکن اجتماعی با رویکرد بهینه سازی مصرف انرژی در شهر تهران، مطالعات برنامه ریزی سکونتگاه های انسانی، دوره ۱۷، صص ۱۱۵۳-۱۱۷۳.
اداره کل راه و شهرسازی آذربایجان شرقی (۱۴۰۳). گزارش آماری ثبت‌نام طرح‌های حمایتی مسکن (نهضت ملی مسکن)، اداره کل راه و شهرسازی استان، جلد اول، چاپ اول، تبریز.
احمدی بنکدار، محمدامین، ثقه الاسلامی، عمیدالاسلام، سیدالحسینی، سیدمسلم، و دانشور، مریم (۱۴۰۳). اثرگذاری مولفه‌های برنامه‌ریزی شهری مسکن اجتماعی بر افزایش سطح پایداری اجتماعی، فصل‌نامه تحقیقات جغرافیایی، دوره ۳۹، صص ۳۱۹-۳۲۷.
اسلام پور، شیما، میرریاحی، سعید، و حبیب، سوزان (۱۴۰۰). تحلیل معناشناختی از ابعاد پنهان سکونت در مسکن ایرانی؛ مطالعه موردی: سکونتگاه‌های مسکن اجتماعی در همدان، پژوهش‌های معماری اسلامی، دوره ۱۱، صص ۱۹-۳۶.
بذرافشان، جواد، مهدوی، مسعود، و مطیعی لنگرودی، سیدحسن (۱۳۹۶). تبیین شاخص‌های مسکن پایدار حمایتی و اجتماعی در کلان‌شهرها، نشریه برنامه‌ریزی شهری، دوره ۸، صص ۳۵-۵۲.
پورمحمدی، محمدرضا، و اسدی، علی (۱۴۰۱). تحلیل روندهای دموگرافیک و جریان‌های مهاجرتی کلان‌شهر تبریز، فصلنامه آمایش محیط، دوره ۱۵، صص ۸۵-۱۰۴.
پورمحمدی، محمدرضا، حکیمی، هادی، و زادولی خواجه، شاهرخ (۱۴۰۰). پویایی‌های ساختاری بازار زمین و مسکن شهری، مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، دوره ۱۱، صص ۹۰-۱۱۰.
حکیمی، هادی، پورمحمدی، محمدرضا، و روستایی، شاهور (۱۳۹۵). ارزیابی شاخص‌های فقر شهری در سکونتگاه‌های غیررسمی، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دوره ۴۸، صص ۱۱۵-۱۳۰.
خلیلی عراقی، منصور، و مهرآرا، محسن (۱۳۹۱). بررسی اثرات نوسانات قیمت مسکن بر استطاعت مالی خانوارها در ایران، مجله تحقیقات اقتصادی، دوره ۴۷، صص ۲۵-۴۲.
رضایی، محمدرضا، محمدی، اصغر، و علوی، سیدعلی (۱۴۰۴). تحولات نظام تأمین مالی و حکمرانی هوشمند در تاب‌آوری مسکن اقشار آسیب‌پذیر، فصلنامه اقتصاد و مدیریت شهری، دوره ۱۳، صص ۸۵-۱۰۵.
روستایی، شاهور، و شری‌زاده، عادل (۱۳۹۹). تحلیل مخاطرات ژئومورفولوژیک و پهنه‌بندی خطر زلزله بر روی بافت حاشیه‌نشین شمال تبریز، نشریه جغرافیا و برنامه‌ریزی، دوره ۲۴، صص ۱۲۰-۱۴۵.
رفیعی، مینو (۱۴۰۱). شاخص دسترسی به مسکن و طرد فضایی دهک‌های پایین درآمدی در ایران، فصلنامه اقتصاد مسکن، دوره ۲۸، صص ۱۵-۳۲.
زند حسامی، حسام، و شهرام‌فر، نسترن (۱۳۹۵). آینده‌نگاری و تفکر سناریومحور در سیاست‌گذاری مسکن حمایتی، فصلنامه مدیریت فردا، دوره ۱۵، صص ۵۰-۶۸.
زیاری، کرامت‌الله (۱۳۸۸). اصول و معیارهای برنامه‌ریزی مسکن شهری، انتشارات دانشگاه تهران، جلد اول، چاپ اول، تهران.
ستاد ملی بازآفرینی شهری (۱۴۰۲). گزارش جامع وضعیت سکونتگاه‌های غیررسمی و حاشیه‌نشینی کلانشهر تبریز، شرکت بازآفرینی شهری ایران، جلد اول، چاپ اول، تهران.
سرور، رحیم، صرافی، مظفر، و توکلی، مرتضی (۱۴۰۱). تحلیل موقعیت راهبردی و فرامنطقه‌ای کلان‌شهر تبریز در شبکه راه‌های ترانزیتی، جغرافیا (نشریه علمی انجمن جغرافیایی ایران)، دوره ۲۰، صص ۴۵-۶۲.
سلاورزی زاده، محمد، شیخی، حجت، و حاتمی، شهین (۱۴۰۰). شناسایی و تحلیل عوامل کلیدی مؤثر بر توسعه مسکن اجتماعی با تأکید بر آینده‌نگاری (مورد شناسی: شهر ایلام)، جغرافیا و آمایش شهری منطقه‌ای، دوره ۱۱، صص ۱۹۹-۲۲۴.
شهرداری تبریز (۱۴۰۳). گزارش کالبدی-فضایی و آمار محدوده قانونی و خدماتی شهر تبریز، معاونت شهرسازی شهرداری تبریز، جلد اول، چاپ اول، تبریز.
شمس پویا، مهرناز (۱۳۹۶). تحلیل اقتصاد سیاسی زمین شهری و اثرات آن بر عرضه مسکن استطاعت‌پذیر، فصلنامه اقتصاد مسکن، دوره ۲۴، صص ۴۵-۶۲.
صفاری، ع، رضایی، م، و کریمی، س (۱۴۰۰). تبیین جامعه شناختی سیاست گذاری های توسعه ای دولت در بخش مسکن اقشار آسیب پذیر جامعه شهری و روستایی استان اردبیل، فصلنامه جامعه‌شناسی فضا و کالبد، دوره ۲، صص ۴۵-۶۰.
صفری رودبار، راضیه، مدیری، مهدی، و خلیجی، محمدعلی (۱۴۰۰). کارآیی و اثربخشی سیاست‌های تامین مسکن در کلانشهر تهران، فصل‌نامه تحقیقات جغرافیایی، دوره ۳۹، صص ۱۱۰-۱۲۵.
فرشید فر، پریسا، رحیمی، مجید، و سعیدی رضوانی، نوید (۱۴۰۰). طراحی و آزمون الگوی مناسب مسکن اجتماعی؛ مبتنی بر نظریه حق به شهر (مطالعه موردی شهر شیراز)، فصلنامه علمی و پژوهشی پژوهش و برنامه ریزی شهری، دوره ۱۳، صص ۱۹۳-۲۱۰.
مرکز آمار ایران (۱۴۰۲). نتایج برآوردهای رسمی جمعیت و روندهای دموگرافیک کلانشهر تبریز، انتشارات مرکز آمار ایران، جلد اول، چاپ اول، تهران.
مشکینی، ابوالفضل، و نورمحمدی، حمید (۱۳۹۷). مکاتب فکری و رویکردهای مداخله دولت در بازارهای زمین و مسکن شهری، فصلنامه راهبرد توسعه، دوره ۱۲، صص ۷۵-۹۸.
معمری، الهام، پورجعفر، محمدرضا، و بمانیان، محمدرضا (۱۳۹۸). تبیین بحران استطاعت مالی و نمود آن در اسکان غیررسمی کلان‌شهرها، نشریه هنرهای زیبا-معماری و شهرسازی، دوره ۲۴، صص ۷۱۵-۷۳۰.
وزارت راه و شهرسازی (۱۴۰۳). شناسنامه بافت‌های فرسوده مصوب و هسته‌های قدیمی کلانشهر تبریز، شرکت بازآفرینی شهری ایران، جلد اول، چاپ اول، تهران.
وارثی، حمیدرضا، تقوایی، مسعود، و شاهیواسی، شهین (۱۳۹۷). سنجش و ارزیابی شاخص‌های رفاه اجتماعی با تأکید بر مسکن، فصلنامه برنامه‌ریزی فضایی، دوره ۸، صص ۱۸۵-۲۰۴.
نوری ده بزرگ، محمد، رضویان، محمدتقی، و قورچی، مرتضی (۱۴۰۰). تبیین اثرات مولفه های پایداری بر کارآیی مسکن گروه های کم درآمد شهر تهران (نمونه مورد مطالعه: پروژه مسکن مهر تهران- شهر پرند)، فصلنامه فضای جغرافیایی، دوره ۲۱، صص ۱۰۹-۱۳۰.
نیکزاد، زهرا (۱۳۹۶). ارزیابی پدیده بدمسکنی و حاشیه‌نشینی در کلان‌شهرهای ایران، فصلنامه رفاه اجتماعی، دوره ۱۷، صص ۳۰۵-۳۲۵.
 
 
 
Al-Shubiri, F., & Al-Ani, M. (2024). Spatial polarization and geographical exclusion in social housing sites, Cities, Vol. 145, pp. 112-128.
Charles, J., Smith, T., & Jones, R. (2025). Fuel poverty and physical retrofitting in UK public housing, Energy Policy, Vol. 184, pp. 102-118.
Dina, N., & Phuong, T. (2024). Driving forces of social housing development in Vietnam: A regression model, International Journal of Housing Policy, Vol. 24, pp. 210-235.
Filmen, G. (2025). Social resistance and neighborhood regeneration programs in Chile, Habitat International, Vol. 146, pp. 55-72.
Haffner, M., Elsinga, M., & Hoekstra, J. (2009). Conceptualizing social housing allocation systems in Europe, Journal of Housing and the Built Environment, Vol. 24, pp. 235-250.
Kern, A., Santos, M., & Silva, R. (2023). Habitability parameters and urban mobility in Rio de Janeiro's social housing, Sustainable Cities and Society, Vol. 92, pp. 104-121.
Kholodilin, K. A., Weber, J., & Sebastian, S. (2024). Path-dependency and institutional evolution of social housing policies, Housing Studies, Vol. 39, pp. 412-435.
Magruk, A. (2015). The concept of foresight in economic and spatial planning, Providia Social and Behavioral Sciences, Vol. 213, pp. 701-715.
Ngma, B., Ndlovu, S., & Zuma, K. (2025). Social housing and spatial desegregation in post-apartheid South Africa, Urban Forum, Vol. 36, pp. 80-98.
Saxena, S., Sushil, & Prem Vrat (1990). Policy analysis for structural analysis using MICMAC method, Systems Research and Behavioral Science, Vol. 7, pp. 295-307.
Scanlon, K., Whitehead, C., & Fernández Arrigoitia, M. (2014). Social Housing in Europe, Wiley Blackwell, Vol. 1, 1st Edition, London.
Shahli, M., Rahman, A., & Ahmad, Z. (2014). Sustainable housing as a core driver for economic development and social welfare, Journal of Clean Energy and Sustainability, Vol. 12, pp. 312-328.
Sokolov, A., & Chulok, A. (2016). Systematic foresight and key drivers identification for long-term planning, Technological Forecasting and Social Change, Vol. 103, pp. 17-32.
Suarez, M., Martinez, L., & Gomez, J. (2023). Value chain analysis in social housing construction: A SWOT approach in Canada, Construction Management and Economics, Vol. 41, pp. 380-398.
UN-Habitat (2026). World Cities Report: Housing Affordability and Sustainable Metropolises, United Nations Habitat Publications, Vol. 1, 1st Edition, Nairobi.
Weimer-Jehle, W. (2006). Cross-Impact Balances: A tool for scenario construction, Technological Forecasting and Social Change, Vol. 73, pp. 334-361.
Weimer-Jehle, W. (2023). Context-built scenarios using CIB method: Theoretical advancements, Futures, Vol. 148, pp. 103-120.
Yuni, K., & Angeli, S. (2022). Sustainable compressed earth blocks vs traditional clay bricks in India's public housing, Materials and Structures, Vol. 55, pp. 45-58.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 21 خرداد 1405

  • تاریخ دریافت 28 اسفند 1404
  • تاریخ بازنگری 21 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش 19 خرداد 1405
  • تاریخ اولین انتشار 21 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 21 خرداد 1405