تحـولات سیاسـت‌های مسـکن روستـایی در ایـران (از پیش از انقلاب تا پس از انقلاب اسلامی)

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جامعه شناسی توسعه اجتماعی دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری سلامت و رفاه اجتماعی دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی، تهران، ایران

چکیده
مقدمه و هدف: مسکن روستایی در ایران، علیرغم نقش محوری در توسعه پایدار و امنیت ملی، همواره در حاشیه سیاست‌های توسعه قرار داشته است. این پژوهش با هدف تبیین تحولات سیاست‌های مسکن روستایی در ایران طی دو دوره پیش و پس از انقلاب اسلامی (۱۳۳۵-۱۳۹۰) و ارزیابی میزان موفقیت این سیاست‌ها در دستیابی به مسکن ایمن، باکیفیت و متناسب با زیست‌بوم روستایی انجام شده است.
روش‌شناس: این مطالعه از نوع کاربردی با رویکرد توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر تحلیل ثانویه کمی است. داده‌ها از سرشماری‌های نفوس و مسکن، گزارش‌های بنیاد مسکن انقلاب اسلامی و اسناد برنامه‌های توسعه جمع‌آوری شد. ابزار پژوهش شامل چهار شاخص اصلی (تعداد واحدهای مسکونی، دسترسی به خدمات زیربنایی، نرخ مالکیت و تراکم خانوار) بود. تحلیل داده‌ها با استفاده از روش تحلیل روندهای تاریخی انجام شد.
یافته‌ها و نتیجه‌گیری: نتایج نشان داد که در دوره پیش از انقلاب، بیش از ۵۲ درصد واحدهای مسکونی روستایی با مصالح کم‌دوام ساخته شده بودند و کمتر از ۹ درصد به آب لوله‌کشی دسترسی داشتند. پس از انقلاب، تأسیس بنیاد مسکن، اجرای طرح‌های هادی (پوشش ۷۰ درصد روستاها)، برنامه‌های مقاوم‌سازی (تحقق ۶۰ درصدی) و اعطای تسهیلات بانکی (نوسازی ۲۶۰ هزار واحد) موجب تحول کمی و کیفی شد. با این حال، حذف فضاهای معیشتی، کاهش زیربنا (۵۵-۶۵ متر مربع) و تقلید از الگوی مسکن شهری از چالش‌های اصلی باقی‌مانده است. در مجموع سیاست‌های مسکن روستایی در ایران موفقیتی نسبی اما ناقص داشته است. مسیر آینده نیازمند توجه به ابعاد کیفی، فرهنگی و معیشتی و حرکت به سوی رویکردی مشارکتی و مردم‌پایه است. نوآوری پژوهش در تحلیل همزمان چهار شاخص کلیدی در بازه زمانی بلندمدت (بیش از پنج دهه) است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Evolution of Rural Housing Policies in Iran (From Pre-Revolution to Post-Islamic Revolution)

نویسندگان English

Mohammad Mohammadi 1
Mahdieh Ma'dani Mallak 2
1 PhD student in Sociology of Social Development, University of Tehran, Tehran, Iran
2 PhD student in Health and Social Welfare, University of Rehabilitation Sciences and Social Health, Tehran, Iran
چکیده English

Introduction and Objective: Rural housing in Iran, despite its central role in sustainable development and national security, has always been marginalized in development policies. This study aims to explain the evolution of rural housing policies in Iran during two periods, pre- and post-Islamic Revolution (1956-2011), and to evaluate the success of these policies in achieving safe, high-quality housing appropriate for the rural way of life.
Methodology: This is an applied study with a descriptive-analytical approach based on secondary quantitative analysis. Data were collected from population and housing censuses, reports of the Housing Foundation of the Islamic Revolution, and development plan documents. The research instrument included four main indicators (number of residential units, access to basic infrastructure, ownership rate, and household density). Data analysis was conducted using historical trend analysis.
Findings and Conclusion: Results show that before the Revolution, over 52% of rural housing units were built with low-durability materials, and less than 9% had access to piped water. After the Revolution, the establishment of the Housing Foundation, implementation of rural guide plans (covering 70% of villages), retrofitting programs (60% achievement in the Fourth Development Plan), and granting of banking facilities (renovation of 260,000 units by 2011) led to quantitative and qualitative transformation. However, the elimination of livelihood spaces, reduction of floor area (55-65 m²), and imitation of urban housing patterns remain key challenges. Overall, Iran's rural housing policies have achieved relative but incomplete success. The future path requires attention to qualitative, cultural, and livelihood dimensions and movement toward a participatory and people-centered approach. The innovation of this research lies in the simultaneous analysis of four key indicators over a long-term period (more than five decades).

کلیدواژه‌ها English

Rural Development
Rural Housing
Institutional Changes
Rural Housing Policy-making
Rural Master Plan
بدری، علی و موسوی، سیروس. (۱۳۸۹). تحلیلی بر روند تغییرات برخی ویژگی‌های مسکن روستایی در ایران. مجموعه مقالات چهارمین کنگره بین‌المللی جغرافیدانان جهان اسلام، زاهدان.
بانک مرکزی ایران. (۱۳۹۱). گزارش عملکرد تسهیلات بانکی مسکن روستایی (۱۳۸۴-۱۳۹۰). تهران: اداره بررسی‌های اقتصادی بانک مرکزی.
بنیاد مسکن انقلاب اسلامی. (۱۳۶۷). گزارش عملکرد دهه اول انقلاب (۱۳۵۸-۱۳۶۷). تهران: دفتر برنامه‌ریزی و نظارت بنیاد مسکن.
بنیاد مسکن انقلاب اسلامی. (۱۳۷۰-۱۳۹۰). گزارش‌های سالانه عملکرد طرح هادی روستایی. تهران: معاونت عمران روستایی بنیاد مسکن.
پورغفار، محمدرضا و پوررمضان، عیسی. (۱۳۹۷). ارزیابی وضعیت شاخص‌های اجتماعی مسکن در نواحی روستایی استان گیلان. فصلنامه نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، ۲۴۹-۲۶۶.
پورمحمدی، محمدرضا. (۱۳۹۳). برنامه‌ریزی مسکن. تهران: انتشارات سمت.
تقوی، نعمت‌الله. (۱۳۸۰). جامعه‌شناسی روستایی. تهران: دانشگاه پیام نور.
حسینی، سید حسن. (۱۳۹۴). توسعه روستایی در ایران: سیاست‌ها، نهادها و چالش‌ها. تهران: انتشارات آگاه.
خلیفه، محمد و همکاران. (۱۳۹۲). تحلیل شاخص‌های مسکن روستایی در ایلام. فصلنامه مسکن و محیط روستا، شماره ۱۴۲، ۵۵-۷۰.
دیوان محاسبات کشور. (۱۳۸۹). گزارش بررسی عملکرد بنیاد مسکن انقلاب اسلامی. تهران: دیوان محاسبات کشور.
رستمعلی‌زاده، ولی‌اله و قاسمی اردهانی، علی. (۱۳۹۱). اثرات وام مسکن روستایی در تغییرات زندگی روستایی. فصلنامه مسکن و انقلاب، شماره ۱۲۹، ۶۵-۸۲.
رهنمایی، محمدتقی و همکاران. (۱۳۸۹). تحلیل الگوی مسکن روستایی در استان‌های شمالی کشور. پژوهش‌های جغرافیای انسانی، شماره ۷۴، ۲۳-۴۰.
زرافشان، عطاءالله و همکاران. (۱۳۸۶). بررسی کمی و کیفی مسکن در شهرستان مراغه. نشریه جغرافیا و توسعه، شماره ۱۰، ۸۵-۱۰۵.
سازمان مدیریت بحران کشور. (۱۳۷۰). گزارش زلزله رودبار و منجیل. تهران: سازمان مدیریت بحران.
سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور. (۱۳۷۰-۱۳۸۹). گزارش‌های عملکرد برنامه‌های توسعه اول تا چهارم. تهران: معاونت نظارت راهبردی.
سعیدی، عباس. (۱۳۷۳). الزامات اجتماعی-اقتصادی در ساخت و ساز مسکن روستایی. مجموعه مقالات سمینار سیاست‌های توسعه مسکن در ایران، جلد اول، ۵۱۱-۵۳۷.
سرتیپی‌پور، محسن. (۱۳۸۴). شاخص‌های معماری مسکن روستایی در ایران. نشریه هنرهای زیبا، شماره ۲۲، ۴۳-۵۲.
سرتیپی‌پور، محسن. (۱۳۸۵). مسکن روستایی در برنامه‌های توسعه. نشریه هنرهای زیبا، شماره ۲۷، ۵۶-۷۴.
سرتیپی‌پور، محسن. (۱۳۸۷). روستا: سکونتگاه مطلوب. فصلنامه مسکن و محیط روستا، شماره ۱۲۳، ۲-۱۵.
سرتیپی‌پور، محسن. (۱۳۸۹). پدیدارشناسی مسکن روستایی. نشریه هنرهای زیبا، شماره ۴۲، ۱-۱۲.
شمس‌الدینی، علی. (۱۳۸۷). جایگاه مسکن روستایی در تأثیرپذیری تغییرات کالبدی-فضایی روستاها از محیط‌های شهری. فصلنامه مسکن و انقلاب، شماره ۱۲۴، ۴۰-۵۱.
صادقی، حسین. (۱۳۹۲). تحلیلی بر سیاست‌های مسکن روستایی در ایران. مجله برنامه‌ریزی و بودجه، شماره ۱، ۹۳-۱۱۲.
طالب، مهدی و عنبری، موسی. (۱۳۸۴). جامعه‌شناسی روستایی با ابعاد تغییر و توسعه. تهران: دانشگاه تهران.
غفاری، غلامرضا و ابراهیمی لویه، عادل. (۱۳۸۴). جامعه‌شناسی تغییرات اجتماعی. تهران: آگرا.
فلاح، لیدا. (۱۳۸۶). مداخله کالبدی در روستاها. فصلنامه مسکن و انقلاب، شماره ۱۱۹، ۴۳-۶۳.
فلاحی، علیرضا. (۱۳۹۸). تحولات مسکن روستایی در ایران: از خودسازماندهی تا برنامه‌ریزی دولتی. مشهد: جهاد دانشگاهی.
قاسمی اردهانی، علی. (۱۳۸۷). بررسی تطبیقی وضعیت رفاه خانواده‌های شهری و روستایی. فصلنامه روستا و توسعه، سال ۱۱، شماره ۲.
قاطعی کلاشمی، زهرا و کبیری، فاتح. (۱۳۹۵). ارزیابی سیاست تأمین مسکن روستایی در برنامه‌های توسعه. فصلنامه مسکن و محیط روستا، شماره ۱۵۵، ۵۱-۶۲.
قنبری، یوسف. (۱۳۷۴). تحلیل تغییر الگوی مساکن روستایی شمال ایران. مجموعه مقالات دومین سمینار سیاست‌های توسعه مسکن، جلد دوم، ۱۸۳-۱۹۱.
قدیری معصوم، مجتبی و اکبرپور سراسکانرود، محمد. (۱۳۹۰). تحلیل نقش دولت در ساخت مسکن روستایی. فصلنامه فضای جغرافیایی، شماره ۴۳، ۴۷-۱۰۱.
مرکز آمار ایران. (۱۳۵۵). سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۵۵. تهران.
مرکز آمار ایران. (۱۳۶۷). سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۶۵. تهران.
ملکی، سعید. (۱۳۹۰). بررسی شاخص‌های اجتماعی مسکن در مناطق روستایی اهواز. فضای جغرافیایی، شماره ۳۶، ۱۰۳-۱۱۳.
مهدیان، عزیزالله و سرتیپی‌پور، محسن. (۱۳۹۱). تحولات بهسازی مسکن روستایی. فصلنامه مسکن و محیط روستا، شماره ۱۴۰، ۳-۱۲.
وزارت کشور. (۱۳۸۸). گزارش ارزیابی طرح‌های هادی روستایی. تهران: دفتر امور روستایی.
 Bramley, G., & Watkins, D. (2009). Affordability and supply: The rural dimension. Planning Practice and Research, 24(2), 185–210.
Buckley, R., & Jerry, K. (2005). Housing policy in developing countries: Conjectures and refutations. World Bank Research Observer, 20(2), 233–257.
Chambers, R. (1983). Rural development: Putting the last first. London: Longman.
Ellis, F. (1999). Rural livelihood diversity in developing countries. Natural Resource Perspectives, 40(1), 1–10.
Ellis, F., & Biggs, S. (2001). Evolving themes in rural development. Development Policy Review, 19(4), 437–448.
Friedmann, J. (1992). Empowerment: The politics of alternative development. Cambridge: Blackwell.
Gallent, N., & Robinson, S. (2011). Local perspectives on rural housing affordability. Journal of Rural Studies, 27(3), 297–307.
Hamzah, N., Ramly, A., Salleh, H. M., Tawilani, N., Khoiry, M. A., & Che, A. I. (2012). The importance of design process in housing quality. 2nd International Building Control Conference.
Lawrence, R. (2012). Health and housing. In International Encyclopedia of Housing and Home (pp. 323–331). Amsterdam: Elsevier.
Lipton, M. (1977). Why poor people stay poor. London: Temple Smith.
Scott, J. C. (1998). Seeing like a state. Yale University Press.
Sen, A. (1999). Development as freedom. Oxford University Press.
Turner, J. F. C. (1976). Housing by people. London: Marion Boyars.
UN Habitat. (2011). Global report on human settlements 2011: Cities and climate change. Nairobi: UN-Habitat.
UNDP. (1997). Governance for sustainable human development. New York: UNDP.
Ward, P. M. (1982). Self-help housing: A critique. London: Mansell.
World Bank. (2010). Housing and urban development in Iran: A policy assessment. Washington, DC: World Bank.
Ziari, K., & Zarafshan, A. (2006). Quantity and quality of housing in Maragheh. Journal of Geography and Development, 4(8), 85–105.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 05 خرداد 1405

  • تاریخ دریافت 14 اسفند 1404
  • تاریخ بازنگری 31 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش 04 خرداد 1405
  • تاریخ اولین انتشار 05 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 05 خرداد 1405