فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه ای

چکیده زمینه و هدف: گردشگری مذهبی در دهه‌های اخیر به یکی از مؤلفه‌های مهم رقابت‌پذیری منطقه‌ای و توسعه پایدار شهری در کشورهای دارای میراث دینی تبدیل شده است. عراق به عنوان یکی از مهم‌ترین کانون‌های زیارتی جهان اسلام، با وجود برخورداری از ظرفیت‌های گسترده مذهبی و فرهنگی، همچنان با چالش‌هایی نظیر ضعف زیرساخت‌ها، نابرابری‌های فضایی، فساد اداری و ناکارآمدی مدیریتی مواجه است که مانع تبدیل ظرفیت‌های گردشگری مذهبی به مزیت رقابتی پایدار شده‌اند. از این رو، پژوهش حاضر با هدف شناسایی پیشران‌های کلیدی و تبیین راهبردهای مؤثر بر ارتقای رقابت‌پذیری منطقه‌ای عراق با تأکید بر گردشگری مذهبی و با رویکرد آینده‌نگر انجام شد.
روش‌شناسی: پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، توصیفی ـ تحلیلی مبتنی بر آینده‌پژوهی است. جامعه آماری شامل استادان دانشگاه، متخصصان حوزه آینده‌پژوهی و گردشگری، مدیران اجرایی، کارشناسان وزارت گردشگری عراق و فعالان حوزه گردشگری مذهبی بود. نمونه پژوهش با استفاده از روش نمونه‌گیری هدفمند و تکنیک گلوله‌برفی انتخاب شد و در مجموع ۲۰ نفر از خبرگان دارای حداقل ۱۰ سال سابقه تخصصی و مدرک کارشناسی ارشد یا بالاتر در پژوهش مشارکت داشتند. داده‌ها از طریق پرسشنامه اثرات متقابل جمع‌آوری و با استفاده از نرم‌افزار MicMac تحلیل شدند.
نتایج و یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان داد که پنج متغیر «تدوین سیاست‌های آمایشی توسعه گردشگری مذهبی»، «عدم فساد اداری»، «پذیرش فناوری‌های نوین»، «تقویت روحیه کارآفرینی بومی» و «همکاری دانشگاه و صنعت» به عنوان مهم‌ترین پیشران‌های کلیدی رقابت‌پذیری منطقه‌ای عراق شناخته می‌شوند. نتایج بیانگر آن است که ارتقای رقابت‌پذیری گردشگری مذهبی عراق نیازمند رویکردی یکپارچه و دانش‌بنیان است که بتواند همزمان ابعاد فضایی، مدیریتی، فناورانه و اجتماعی توسعه را پوشش دهد. در پایان، راهکارهایی از جمله ایجاد دفتر آمایش زیارت، صندوق تأمین مالی زنجیره‌ای برای کسب‌وکارهای بومی و کارگزار تخصصی صنعت و دانشگاه پیشنهاد شد.

چکیده زمینه و هدف: خدمات عمومی شهری از عناصر کلیدی در شکل‌دهی به ساختار کالبدی، اجتماعی و فضایی شهرها محسوب می‌شود. در بسیاری از شهرها، به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه، سطح دسترسی شهروندان به خدماتی نظیر بهداشت، آموزش و زیرساخت‌های شهری به‌طور چشمگیری نابرابر است. از این رو، هدف اصلی این پژوهش، شناسایی عوامل کلیدی مؤثر بر نابرابری در ارائه خدمات عمومی در محدوده مورد مطالعه، شهر ارومیه، و تدوین سناریوهای آینده‌محور با استفاده از ابزارهای آینده‌پژوهی است.
روش‌شناسی: پژوهش حاضر از لحاظ هدف از نوع کاربردی - آینده‌پژوهانه بوده و روش بررسی آن، توصیفی- تحلیلی و اکتشافی می باشد. به طوری که در مرحله نخست، با استفاده از مدل رتبه‌بندی تاپسیس، مناطق پنج‌گانه شهر از نظر سطح خدمات عمومی رتبه‌بندی شدند. سپس با بهره‌گیری از نرم‌افزارهای میک‌مک و سناریو ویزارد، سناریوهای محتمل آینده استخراج گردید.
نتایج و یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که منطقه پنج دارای بالاترین مطلوبیت، مناطق یک و چهار در وضعیت متوسط، و مناطق دو و سه در وضعیت نامطلوب قرار دارند. تحلیل سناریوها دو مسیر متضاد را ترسیم می‌کند: سناریوی مطلوب با ویژگی‌هایی چون شفافیت، فسادستیزی، بازتوزیع عادلانه منابع، و... به کاهش شکاف‌های خدماتی و دسترسی برابر به امکانات شهری منجر می‌شود. در حالی‌که سناریوی بحرانی با تمرکز بودجه در مناطق خاص و ضعف نهادی، نابرابری‌ها را تشدید می‌کند. تحلیل حاضر بر اهمیت اقدام فوری برای رفع نابرابری‌ها در توزیع خدمات عمومی تأکید دارد تا از حرکت به سمت سناریوی بحرانی جلوگیری شود و همه شهروندان بدون توجه به موقعیت جغرافیایی یا شرایط اقتصادی، به امکانات اساسی دسترسی داشته باشند. 

چکیده زمینه و هدف: تاب­آوری اجتماعی یکی از رویکردهایی است که امروزه، اهمیت زیادی در جهت کاستن از آسیب­ها پیدا نموده است. شهر ارومیه با توجه به نقش مرکزیت آن باعث جذب مهاجران و سکونت تعداد بالای از آنها در روستاهای حاشیه شهر گردیده. که این امر منجر به رشد بدون برنامه­ و آسیب­پذیر شدن این روستاها شده است. هدف این پژوهش تحلیل ابعاد تاب آوری اجتماعی در کاهش مخاطرات انسانی روستاهای در حاشیه 3 کیلومتری ارومیه می­باشد.
روش شناسی: روش پژوهش توصیفی – تحلیلی، جامعه آماری ساکنین روستاهای مورد مطالعه و حجم نمونه 374 نفر از از سرپرستان خانوار بر اساس فرمول کوکران است. ابزار جمع­آوری داده­ها اسنادی و پرسشنامه می باشد. برای تجزیه و تحلیل نمودن داده­ها از الگوی مدل­سازی معادلات ساختاری با استفاده از نرم­افزار LISREL استفاده شده است.
یافته ها و نتایج: نتایج مدل­سازی معادلات ساختاری تاب­آوری اجتماعی روستاها براساس برآورد ضرایب استاندارد شده مدل ساختاری پژوهش سطح معناداری 0.021 بدست آمده که نشان دهنده برازش مطلوب مدل می­باشد و براساس یافته­های پژوهش تاثیرات عامل مشارکت بر تاب آوری اجتماعی با ضریب مستقیم و مثبت 0.98 ، تاثیر عامل دانش و آگاهی در تاب آوری اجتماعی روستاهای مورد نظر با ضریب مستقیم و مثبت 0.97 ، و شاخص اعتماد جهت تاب آوری اجتماعی با ضریب مثبت 0.98 ، عامل تعلق با ضریب مستقیم و مثبت 0.98 ، تاثیر شاخص اعتبار بر تاب آوری اجتماعی با ضریب مستقیم و مثبت 0.93 ، و در نهایت عامل اقتصاد با بیشترین تاثیر با ضریب مستقیم و مثبت 0.99  نقش موثری در تاب آوری اجتماعی روستاها در مقابل مخاطرات دارند.

چکیده زمینه و هدف: شهرنشینی یک روند جهانی است که به طور قابل توجهی بر توسعه پایدار شهری و کیفیت زندگی شهری تأثیر می گذارد. ارزیابی پراکندگی شهری برای برنامه ریزی شهری پایدار حیاتی است و با اهداف کلیدی اهداف توسعه پایدار سازمان ملل متحد همسو است. هدف از پژوهش حاضر که از نوع توصیفی-تحلیلی است، شناسایی و سنجش شدت پراکنده­رویی شهری در شهر دیوانیه از کشور عراق با استفاده از فناوری جغرافیایی و شاخص­های چشم‌انداز برای ارزیابی، نقشه‌برداری و کمی کردن گستره پراکندگی شهری در دیوانیه از سال 1990 تا 2024 می­باشد.
روش‌شناسی: لذا برای دستیابی به هدف مورد نظر، از الگوریتم یادگیری ماشین نظارت شده توسط ماشین بردار پشتیبان (SVM) همراه با معیارهای چشم‌انداز استفاده شده است. در این راستا ابتدا تصاویر ماهواره­ای مربوط به سال­های 1990، 2000، 2011، 2020 و 2024 به کمک ماهواره Landsat  استخراج و با استفاده از الگوریتم SVM در نرم­افزار ENVI4.8  طبقه­بندی و تغییرات آشکار شدند. همچنین، با کاربست متریک­های چشم­انداز با استفاده از نر مافزار Fragstats 4.2، پرا کنده­رویی شهری در شهر دیوانیه بررسی و استخراج شد.
یافته‌ها و نتیجه‌گیری: نتایج نشان داد، میزان ساخت در شهر دیوانیه در دوره مطالعه 34 ساله، از 2069 هکتار در سال 1990 به 4420 هکتار در سال 2024 رسیده است. به عبارتی این شهر شاهد رشد 6/113 درصد بوده است. این مطالعه همچنین از طریق معیارهای چشم­انداز کشف کرد که الگوی پراکندگی شهری در دیوانیه با همه اشکال پراکندگی شهری، یعنی جهش، پر کردن، نوار/روبان، و توسعه کم تراکم مشخص می‌شود.

چکیده زمینه و هدف: آینده‌پژوهی نحوه مواجه و آمادگی در برابر حالت‌های مختلف وقوع یک رخداد در آینده است. نگاه به آینده و ترسیم چشم‌انداز بحران و چالش‌های کم‌آبی و بی‌آبی در استان آذربایجان غربی ازجمله چالش‌های پیش روی مدیران، برنامه ریزان و مسئولان اجرایی و مدیریتی استان است. با توجه به پیچیدگی و ابهام حالت‌های مختلف آینده، مطالعات آینده‌پژوهی در برنامه‌ریزی استراتژیک برای جلوگیری از بحران آب و ایجاد مشکلات و منازعات ضروری به نظر می‌رسد؛ چراکه طیف گسترده‌ای از آینده‌های محتمل را پیش روی خود دارد.

روش بررسی: هدف اصلی پژوهش آینده‌پژوهی و سناریونویسی عوامل و چالش‌های اصلی و کلیدی مؤثر بر بحران آب در استان آذربایجان غربی است. این پژوهش ازنظر هدف کاربردی و ازنظر ماهیت توصیفی – تحلیلی است که مبتنی بر اسناد کتابخانه‌ای و میدانی (پرسشنامه) تدوین‌شده است؛ که با توجه به مطالعات پایه‌ای و موجود در زمینه بحران آب در دو بخش تولید- تأمین آب و عرضه و تقاضای آب طبقه‌بندی، تدوین و تهیه‌شده است. در این پژوهش از نرم‌افزارها -GIS-MIC MAC-SENARIO WIZARD-EXCEL استفاده‌شده است. برای جمع‌آوری داده‌ها از پرسشنامه محقق ساخته که روایی و پایایی آن تائید شد استفاده‌شده است. همچنین جامعه آماری پژوهش کارشناسان، متخصصان و خبرگان حوزه آب استان آذربایجان غربی و نمونه آماری آن 15 تن از خبرگان و کارشناسان حوزه مذکور می‌باشد. داده‌ها با استفاده نرم‌افزار MIC MAC تجزیه‌وتحلیل شدند.
یافته‌ها و نتیجه‌گیری: که مشخص شد نه شاخص (وضعیت دما در سطح استان، وضعیت مدیریت رواناب‌ها و آب‌های سطحی استان- وضعیت حفظ تالاب‌ها، آبگیرها و دریاچه‌ها در استان، وضعیت برداشت و بهره‌برداری از آب چاه‌های دارای پروانه و مجوز در استان، میزان آب‌های ورودی به استان از کشورهای هم‌جوار، وضعیت احقاق حقابه آب‌های مرزی استان از طریق دیپلماسی آب، میزان وابستگی استان‌های هم‌جوار به محصولات تولیدی استان به‌ویژه کشاورزی، وضعیت برنامه‌های آموزش و ترویج در بین بهره‌برداران کشاورز استان، میزان تغییر کاربری اراضی به کشاورزی آبی در استان) اثرگذار می‌باشد. هم‌چنین در تحلیل وضعیت‌های احتمالی پیش روی استان دو سناریو به‌عنوان سناریوهای قوی با سازگاری بالا به دست آمد.

چکیده زمینه و هدف: جمعیت و ویژگی‌های آن یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های نیل به توسعه محسوب می‌گردد. در واقع عدم توجه به شاخص‌ها و ویژگی‌های جمعیتی در سیاست‌گذاری‌ها و برنامه‌ریزی‌های منطقه‌ای و ملی، موجب می‌گردد که توان منطقه و سرزمین با جمعیت آن تناسب نداشته و مشکلات بسیاری را جهت دستیابی به توسعه متوازن در سطح ملی به وجود آورد.
روش بررسی: بر همین اساس هدف تحقیق حاضر تدوین پیشران‌ها و سناریوهای مؤثر بر سیاست‌گذاری‌های جمعیتی در استان آذربایجان غربی با رویکرد آمایش سرزمین می‌باشد. نحوه گردآوری اطلاعات در این تحقیق به‌صورت کتابخانه‌ای و میدانی است. در نهایت برای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها از نرم‌افزارهای آینده‌پژوهی میک مک و سناریو ویزارد استفاده شده است.
یافته ها و نتیجه گیری:  نتایج به‌دست‌آمده حاکی از این امر است که در بین 3 سناریوی حاضر سناریوی اول با در برگرفتن تمامی سناریوهای خوش‌بینانه به‌عنوان مطلوب‌ترین سناریو شناخته می‌شود و سناریوی سوم نیز با در برگرفتن تمامی سناریوهای بدبینانه به‌عنوان نامطلوب‌ترین سناریو شناخته می‌شود. سناریو دوم، سناریوهایی هستند که بیشتر حالت بینابین دارند و به عبارتی نه می‌توان آن‌ها را سناریوی قوی حساب کرد و نه سناریوی ضعیف؛ عامل متمایزکننده آن‌ها، تفاوت در میزان حالت ایستا و بحرانی است. این گروه به لحاظ فراوانی، تمامی وضعیت‌های در بین سناریوها را به خود اختصاص داده است. در حالت کلی سناریوی سوم به‌عنوان سناریوی بحرانی شناخته شود زیرا این سناریو کاملاً برعکس سناریوی اول می‌باشد و در این سناریو 10 شرایط بحرانی می‌باشد.

چکیده امروزه یکی از رویکردهای مهم برای کنترل و مدیریت این پدیده، رویکرد حکمروایی خوب شهری است. حکمروایی خوب شهری را می‌توان شیوه و فرایند اداره­ی‌ امور شهری با مشارکت سازنده­ی‌ بخش های دولتی، خصوصی و جامعه­ی مدنی به منظور نیل به توسعه­ی پایدار شهری، ایجاد شهر سالم و ارتقای کیفیت زندگی تعریف کرد. در پژوهش حاضر، پهنه های اسکان غیر رسمی شهر ایلام با رویکرد حکمروایی خوب شهری مورد بررسی قرار گرفته است. روش پژوهش، توصیفی- تحلیلی است. برای محاسبات آماری و تحلیل داده های پژوهش، از نرم افزارهای آماری SPSS ،Excel  و تکنیک­های آماری از جمله آزمونT، آزمون F و روشANOVA  استفاده شده است. اطلاعات پژوهش به دو شیوه­ی کتابخانه ای و پیمایشی(با استفاده از پرسشنامه) گردآوری شده است. جامعه‌ی آماری پژوهش، شامل شش هزار خانوار ساکن سکونتگاه­های غیررسمی شهر ایلام و حجم نمونه 397 نفر سرپرست خانوار است که با استفاده از فرمول کوکران و به روش تصادفی ساده انتخاب شده اند. برای پایایی پرسشنامه از ضریب آلفای کرونباخ، استفاده شده است، که مقدار محاسبه شده 0.86 به دست آمده است. ارزش گذاری متغیرها با بهره مندی از طیف لیکرت صورت گرفته است. نتایج بررسی ها براساس شاخص­های حکمروایی خوب شهری مشارکت، پاسخگویی، قانونمندی، عدالت، شفافیت، مسئولیت­پذیری، اثربخشی و کارآمدی نشان می دهد که میزان بهره­گیری از حکمروایی خوب شهری در ایلام در سطح پایینی قرار دارد. بر این اساس، هر چه حکمروایی خوب شهری و شاخص های آن به خوبی اجرا و نظارت شود، گسترش اسکان غیر رسمی  بهتر کنترل می شود.