فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه ای

ارزیابی وضعیت الگوی توسعه ترانزیت محور (TOD) (مطالعه موردی: منطقه 4 شهر تبریز)

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

حسن محمودزاده 1
علیرضا امیدپور قزل دیزج 2
سعیده حسینپور 2

1 استاد گروه برنامه ریزی شهری و منطقه ای دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

2 دانشجوی کارشناسی ارشد برنامه ریزی شهری، گروه برنامه ریزی شهری و منطقه ای، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

چکیده
چکیده
زمینه و هدف: رشد سریع شهرنشینی و افزایش وابستگی به خودروهای شخصی در دهه‌های اخیر، موجب بروز چالش‌های جدی در نظام حمل‌ونقل و کاهش کیفیت زندگی شهری شده است. در این میان، الگوی توسعه ترانزیت محور (Transit-Oriented Development – TOD) به‌عنوان یکی از رویکردهای نوین برنامه‌ریزی شهری، راهکاری پایدار برای کاهش ترافیک، ارتقای کیفیت محیط شهری و تقویت حمل‌ونقل همگانی محسوب می‌شود. هدف این پژوهش، ارزیابی وضعیت توسعه ترانزیت محور در منطقه ۴ شهر تبریز با تأکید بر شاخص‌های کالبدی، عملکردی و زیربنایی است.
روش‌شناسی: پژوهش حاضر از نوع توصیفی–تحلیلی است. داده‌ها از نقشه‌های سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS)، طرح تفصیلی تبریز و اطلاعات جمعیتی و شبکه حمل‌ونقل شهری گردآوری شده‌اند. برای تحلیل داده‌ها از مدل‌های مکانی Line Density، Entropy و Distance استفاده شد و شاخص‌های پیاده‌مداری، دوچرخه‌سواری، اتصال، اختلاط کاربری، تراکم، فشردگی و تغییر رویکرد به‌صورت کمی موردبررسی قرار گرفتند. همچنین برای تعیین اهمیت نسبی شاخص‌ها از مدل AHP بهره گرفته شد.
یافته‌ها و نتایج: یافته‌ها نشان می‌دهد محلات مرکزی منطقه ۴ به دلیل تراکم بالای جمعیت و مجاورت با شبکه حمل‌ونقل عمومی بیشترین انطباق را با اصول توسعه ترانزیت محور دارند، درحالی‌که نواحی شمالی و غربی به دلیل پراکندگی کالبدی و فاصله زیاد از ایستگاه‌ها وضعیت ضعیف‌تری دارند. شاخص‌های پیاده‌مداری و اختلاط کاربری در محدوده‌های قدیمی مطلوب‌تر ارزیابی شدند. بر اساس تحلیل AHP، شاخص‌های اتصال و حمل‌ونقل عمومی بیشترین تأثیر را در تحقق الگوی توسعه ترانزیت محور دارند. در نتیجه، توسعه شبکه‌های پیاده‌مدار، تقویت زیرساخت‌های دوچرخه‌سواری و افزایش تراکم در اطراف ایستگاه‌های ترانزیت از راهکارهای کلیدی پیشنهادی است.

کلیدواژه‌ها

توسعه مبتنی بر حمل‌ونقل همگانی (TOD)
منطقه ۴ تبریز
تراکم
فشردگی
اتصال

موضوعات

عنوان مقاله English

Evaluation of the Transit-Oriented Development (TOD) Pattern (A Case Study: Region 4 of Tabriz City)

نویسندگان English

Hassan Mahmoudzadeh 1
Ali Reza Omidpor Gizil Dizaj 2
Saeedeh Hosseinpour 2
1 Professor, Urban and Regional Planning Department, Faculty of Planning and Environmental Sciences ,University of Tabriz, Tabriz, Iran
2 M.Sc. Student in Urban Planning, Urban and Regional Planning Department, Tabriz University, Tabriz, Iran
چکیده English

Abstract
Background and Objective: The rapid growth of urbanization and the increasing dependence on private cars in recent decades have created serious challenges in urban transportation systems and have reduced the quality of urban life. In this context, the Transit-Oriented Development (TOD) model, as one of the modern approaches to urban planning, is considered a sustainable strategy for reducing traffic congestion, enhancing urban environmental quality, and promoting public transportation. The main objective of this study is to evaluate the current status of transit-oriented development in District 4 of Tabriz, focusing on physical, functional, and infrastructural indicators.
Methodology: This study employs a descriptive–analytical research method. Data were collected from Geographic Information System (GIS) maps, the detailed plan of Tabriz, and demographic and transportation network information. Spatial models such as Line Density, Entropy, and Distance were applied for data analysis, and key indicators including walkability, cycling, connectivity, land-use mix, density, compactness, and policy shift were quantitatively assessed. Furthermore, the Analytic Hierarchy Process (AHP) model was used to determine the relative importance of the indicators.
Findings and Conclusion: The results indicate that the central neighborhoods of District 4, due to their high population density and proximity to public transport networks, show the greatest alignment with TOD principles, while the northern and western parts, characterized by spatial dispersion and greater distance from transit stations, exhibit weaker performance. Walkability and land-use mix indicators were found to be more favorable in the older urban areas. Based on AHP analysis, connectivity and public transport accessibility were identified as the most influential factors in achieving TOD. Therefore, developing pedestrian-friendly networks, strengthening cycling infrastructure, and increasing density around transit stations are suggested as key strategies for improving TOD in the study area.

کلیدواژه‌ها English

Transit-Oriented Development (TOD)
District 4 of Tabriz
Density
Compactness
Connectivity
آشنایی، هادی، قراگوزلو، علیرضا و وفایی نژاد، علیرضا. (1396). بررسی اثرات متقابل بین حمل‌ونقل شهری (مترو، بی‌آرتی) و تراکم شهری بر مبنای شاخص‌های زمین و مسکن با استفاده از GIS (مطالعه موردی: منطقه 8 تهران). علوم و تکنولوژی محیط‌زیست، 19(3 (مسلسل 74))، 49-65. https://sid.ir/paper/87521/fa
امیدی، پیمان و صارمی. (1400). ارزیابی تراکم و اختلاط کاربری‌ها جهت پیاده‌سازی توسعه مبتنی بر حمل‌ونقل عمومی (مورد مطالعه: ایستگاه مترو منیریه تهران). برنامه ریزی توسعه کالبدی, 8(4), 63-77https://doi.org/10.30473/psp.2022.57466.2432.
چپردار، شهاب‌الدین و رفیعیان. (1402). امکان‌سنجی توسعه مبتنی بر حمل‌ونقل عمومی (TOD) با مرکزیت ایستگاه مترو گلشهر کرج. اندیشه راهبردی شهرسازی، 1(2), 208-223. https://doi. rg/10.30479/ust.2023.18976.1128
خاکساری، علی و پیری، اسماعیل . (1403). فرا تحلیلی بر پژوهش‌های توسعه حمل‌ونقل محور. جاده, 32(121), 151-164. 10.22034/road.2023.419151.2207
درگاهی، رضویان، توکلی‌نیا و نیکنامیان، سروش. (1399). بازآفرینی سکونت گاه های غیررسمی با بهره گیری از الگوی توسعه مبتنی بر حمل‌ونقل TOD نمونه موردی: شهر همدان. فصل نامه جغرافیا و برنامه ریزی شهری چشم انداز زاگرس, 12(44), 138-111. https://sanad. au.ir/journal/zagros/Article/673937?jid=673937
رفیعیان، عسگری، حدیثه و صدیقی، اسفندیار. (1389). کاربرد رویکرد توسعه حمل‌ونقل محور (TOD) در برنامه ریزی کاربری زمین‌های شهری نمونه مطالعه: ایستگاه مترو صادقیه. برنامه‌ریزی و آمایش فضا, 14(3), 295-312. https://sid. r/paper/171978/fa
صارمی و امیدی، پیمان. (1402). چگونگی پیاده‌سازی TOD در شعاع عملکردی ایستگاه‌های مترو، نمونه مطالعاتی: ایستگاه مترو منیریه تهران. فصلنامه برنامه ریزی توسعه شهری و منطقه‌ای, 8(25), 155-194. https://doi. rg/10.22054/urdp.2023.58566.1286
صادقی، علیرضا و مکتبی فرد، زهرا. (۱۴۰۲). ارزیابی توسعه پیرامونی پایانه‌های اتوبوس‌رانی بر اساس شاخص‌های توسعه مبتنی بر حمل‌ونقل همگانی (TOD): مطالعه موردی شهر شیراز. معماری و شهرسازی ایران (JIAU)، ۱۵(1)، ۱۷۵-۱۹۰. https://doi. rg/10.30475/isau.2024.453914.2150
قنبری، ابوالفضل، سالکی ملکی، محمدعلی و قاسمی خویی،  معصومه . (1398). ارزیابی فضایی هسته‌های فرعی پیشنهادی طرح جامع جدید شهر تبریز برای تبدیل به مراکز توسعة حمل‌ونقل محور (TOD). برنامه‌ریزی فضایی، 9(3), 23-46. https://doi.org/10.22108/sppl.2019.112511.1273
کریمی رهنما، آرزو، فرامرزی، مهسا، جمالی، سیروس و ستارزاده، داریوش (۱۳۹۹). تدوین الگوی توسعۀ حمل‌ونقل محور (TOD) با ملاحظة ساختار کلان‌شهری (مورد: تبریز). فصلنامه جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، ۱۰(۳۹)، ۷۱۹-۷۳۹. https://dor. sc.ac/dor/20.1001.1.22286462.1399.10.39.14.1
نوبهار قزلجه میدان، رسا و حکیمی، هادی . (1402). بررسی نقش توسعۀ حمل‌ونقل محور (TOD) در بازآفرینی کاربری اراضی شهری نمونۀ موردی: ایستگاه مترو میدان ساعت شهر تبریز (خط یک). برنامه‌ریزی فضایی، (4)13، 23-46 https://doi.org/10.22108/SPPL.2023.137313.1719
حسینی، سید جلال‌الدین، رجبی، سفاهن و افشین، رضوانی. (1401). تحلیل وضعیت و اثرات توسعه حمل‌ونقل محور (TOD) در مناطق 11 و 12 شهر تهران. مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، 17(2)،547-562. https://sid. r/paper/1030772/fa
 
Abdi, M. H., & Lamíquiz-Daudén, P. J. (2022). Transit-oriented development in developing countries: A qualitative meta-synthesis of its policy, planning and implementation challenges. International journal of sustainable transportation, 16(3), 195-221. https://doi.org/10.1080/15568318.2020.1858375
Aoki, T. (2023). Activity space compactness index from the viewpoint of trip arrival point by lifestyle activity purpose in a mature conurbation. Sustainable Cities and Society, 88, 104302. https://doi.org/10.1016/j.scs.2022.104302
Bakri, A. M. A., Kanaan, Z., O'Maria, M., & Abu-Lebdehn, G. (2018). Assessment of Advantages of Transit-oriented Developments over Traditional Auto-oriented Land Development: A Case Study. Abstracts/Journal of Transport & Health, 9, S1-S37. http://dx.doi.org/10.1016/j.jth.2018.05.097
Cappellano, F., & Spisto, A. (2014, July). Transit oriented development & social equity: From mixed use to mixed framework. In Advanced Engineering Forum (Vol. 11, pp. 314-322). Trans Tech Publications Ltd. https://doi.org/10.4028/www.scientific.net/AEF.11.314
Gaputra, A. D., Widiastuti, I., & Estika, N. D. (2020, July). The Implementation of Transit-Oriented Development Concepts on Pedestrian Pathways in the City of Bandung. In IOP Conference Series: Earth and Environmental Science (Vol. 532, No. 1, p. 012019). IOP Publishing. https://doi.org/10.1088/1755-1315/532/1/012019
Guo, J., Nakamura, F., Li, Q., & Zhou, Y. (2018). Efficiency Assessment of Transit‐Oriented Development by Data Envelopment Analysis: Case Study on the Den‐en Toshi Line in Japan. Journal of Advanced Transportation, 2018(1), 6701484. https://doi.org/10.1155/2018/6701484
Hartanto, K. (2017). Developing a bikeability index to enable the assessment of Transit-Oriented Development (TOD) nodes: case study in Arnhem-Nijmegen region, Netherlands (Master's thesis, University of Twente).
Hartanto, K., Grigolon, A., Maarseveen, M. V., & Brussel, M. (2017, July). Developing a bikeability index in the context of transit-oriented development (TOD). In 15th International Conference on Computers in Urban Planning and Urban Management (CUPUM) (pp. 1-28).
 Huang, J. (2025). Research on the Development of Urban Mixed-Use Neighborhoods Under the TOD Model: The Case of Shanghai Chuangzhitiandi Neighborhood. https://doi.org/10.5220/0013329400004558
Huang, R., Grigolon, A., Madureira, M., & Brussel, M. (2018). Measuring transit-oriented development (TOD) network complementarity based on TOD node typology. Journal of transport and land use, 11(1), 305-324. https://doi.org/10.5198/JTLU.2018.1110
Ibraeva, A., de Almeida Correia, G. H., Silva, C., & Antunes, A. P. (2020). Transit-oriented development: A review of research achievements and challenges. Transportation Research Part A: Policy and Practice, 132, 110-130. https://doi.org/10.1016/j.tra.2019.10.018
Ibrahim, S. M., Ayad, H. M., Turki, E. A., & Saadallah, D. M. (2023). Measuring Transit-Oriented Development (TOD) levels: prioritize potential areas for TOD in Alexandria, Egypt using GIS-Spatial Multi-Criteria based model. Alexandria Engineering Journal, 67, 241-255. https://doi.org/10.1016/j.aej.2022.12.053
Ibrahim, S. M., Ayad, H. M., & Saadallah, D. M. (2022). Planning transit-oriented development (TOD): a systematic literature review of measuring the transit-oriented development levels. International journal of transport development and integration, 6(4), 378-398. https://doi.org/10.2495/TDI-V6-N4-378-398
Knowles, R. D., Ferbrache, F., & Nikitas, A. (2020). Transport's historical, contemporary and future role in shaping urban development: Re-evaluating transit oriented development. Cities, 99, 102607. https://doi.org/10.1016/j.cities.2020.102607
Motieyan, H., & Mesgari, M. S. (2017). Towards sustainable urban planning through transit-oriented development (A case study: Tehran). ISPRS International Journal of Geo-Information, 6(12), 402. https://doi.org/10.3390/ijgi6120402
Muley, D., Bunker, J., & Ferreira, L. (2009). Investigation into Travel Modes of TOD Users: Impacts of Personal and Transit. International Journal of Intelligent Transportation Systems Research, 7(1), 3-13.
Nafi, Sars., & Ouahrani, Djamel. (2023, August). Transit-oriented Development from the View of Traditional City Model. In Proceedings of the International Conference on Civil Infrastructure and Construction (CIC) (pp. 988-999).   https://doi.org/10.29117/cic.2023.0126
Nasri, A., & Zhang, L. (2014). The analysis of transit-oriented development (TOD) in Washington, DC and Baltimore metropolitan areas. Transport policy, 32, 172-179. https://doi.org/10.1016/j.tranpol.2013.12.009
Newman, P., Davies-Slate, S., Conley, D., Hargroves, K., & Mouritz, M. (2021). From TOD to TAC: Why and how transport and urban policy needs to shift to regenerating main road corridors with new transit systems. Urban Science, 5(3), 52. https://doi.org/10.3390/urbansci5030052
Rustiandi, F. D. P., Permana, A. Y., & Al Haq, R. M. (2021). Design of mixed-use area in leuwi panjang bus terminal based on transit-oriented development (tod), bandung city, indonesia. Journal of Development and Integrated Engineering, 1(1), 55-66. https://doi.org/10.17509/
 Shamskooshki, H. (2012). Toward Mixed-Use Communities by Transit-oriented development (TOD) in the United States. na.
Singh, Y. J., Fard, P., Zuidgeest, M., Brussel, M., & van Maarseveen, M. (2014). Measuring transit oriented development: a spatial multi criteria assessment approach for the City Region Arnhem and Nijmegen. Journal of Transport Geography, 35, 130-143. https://doi.org/10.1016/j.jtrangeo.2014.01.014
Smas, L., Schmitt, P., Perjo, L., & Tunström, M. (2016, June). Positioning urban labs–a new form of smart governance?. In REAL CORP 2016–SMART ME UP! How to become and how to stay a Smart City, and does this improve quality of life? Proceedings of 21st International Conference on Urban Planning, Regional Development and Information Society (pp. 919-923). CORP–Competence Center of Urban and Regional Planning.
Su, S., Zhang, H., Wang, M., Weng, M., & Kang, M. (2021). Transit-oriented development (TOD) typologies around metro station areas in urban China: A comparative analysis of five typical megacities for planning implications. Journal of transport geography, 90, 102939. https://doi.org/10.1016/j.jtrangeo.2020.102939
Sulistyaningrum, S., & Sumabrata, J. (2018, March). Transit Oriented Development (TOD) index at the current transit nodes in Depok City, Indonesia. In IOP Conference Series: Earth and Environmental Science (Vol. 126, No. 1, p. 012217). IOP Publishing. https://doi.org/10.1088/1755-1315/126/1/012217
Tong, X., Wang, Y., Chan, E. H., & Zhou, Q. (2018). Correlation between transit-oriented development (TOD), land use catchment areas, and local environmental transformation. Sustainability, 10(12), 4622. https://doi.org/10.3390/su10124622
Uddin, M. A., Hoque, M. S., Tamanna, T., Adiba, S., Muniruzzaman, S. M., & Parvez, M. S. (2023). A framework to measure transit-oriented development around transit nodes: Case study of a mass rapid transit system in Dhaka, Bangladesh. PLoS One, 18(1), e0280275.
Wey, W. M., Zhang, H., & Chang, Y. J. (2016). Alternative transit-oriented development evaluation in sustainable built environment planning. Habitat International, 55, 109-123.
Xu, W., Guthrie, A., Fan, Y., & Li, Y. (2017). Transit-oriented development in China: Literature review and evaluation of TOD potential across 50 Chinese cities. Journal of Transport and Land Use, 10(1), 743-762. https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2016.03.003 http://www.jstor.org/stable/26211754
Zhang, M. (2022). Corridor transit oriented development: Concept, practice, and research needs. In Advances in transport policy and planning (Vol. 9, pp. 277-299). Academic Press. https://doi.org/10.1016/bs.atpp.2021.04.001
Zhang, M. (2025). Next-Gen TOD: Transforming Transit Oriented Development to Embrace New Challenges and Opportunities. Urban Rail Transit, 1-14. https://doi.org/10.1007/s40864-025-00242-y
فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه ای

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 15 آبان 1404

  • تاریخ دریافت 23 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 14 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 14 آبان 1404
  • تاریخ اولین انتشار 15 آبان 1404
  • تاریخ انتشار 15 آبان 1404

صفحه اصلی

راهنمای نویسندگان

ارسال مقاله

تماس با ما