به استناد «راهنمای استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش» ابلاغی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (آبان ١٤٠٤)
مقدمه
باگسترش روزافزون ابزارهای مبتنی برهوش مصنوعی، فرصت هاو ظرفیت های شایان توجهی در زمینه تولید وارتقاء محتوای علمی پدیدآمده است. بهره گیری صحیح از این ابزارها می تواند نقش مهمی در افزایش کیفیت، دقت و سرعت پژوهش ایفاء نماید. با این حال، استفاده ازاین فناوری بدون آگاهی کافی می تواند چالش هایی همچون تولید محتوای نادرست، سوگیری ناشی ازداده های آموزشی ناقص، نقض اصول اخلاق پژوهش وتهدیداتی در زمینه امنیت اطلاعات را در پی داشته باشد. ازاین رو لازمه استفاده از هوش مصنوعی برای فعالیت های علمی و پژوهشی، دقت، دانش تخصصی و رعایت اصول اخلاقی است.
در این راستا، نشریه «مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقهای» بهعنوان یکی از نشریات علمی کشور در حوزه برنامهریزی و توسعه پایدار شهری و منطقهای، با هدف ارتقای کیفیت علمی، گسترش مرزهای دانش و تسهیل تبادل علمی در عرصه پویای برنامهریزی و مدیریت پایدار شهری و منطقهای، استفاده اخلاقی، مسئولانه و شفاف از ابزارهای هوش مصنوعی (AI) و مدلهای زبانی بزرگ (LLMs) را در فرآیند پژوهش، نگارش و ویرایش مقالات مورد تأیید قرار میدهد.
این رویکرد در راستای «راهنمای استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش» ابلاغی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (آبان ۱۴۰۴) و با تأکید بر رعایت اصول تمامیت علمی، مسئولیتپذیری پژوهشی، شفافیت و استانداردهای معتبر بینالمللی اخلاق نشر اتخاذ شده است.
با این حال، استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی نباید جایگزین دانش، تخصص، قضاوت و مسئولیت علمی پژوهشگران شود. نویسندگان مسئولیت کامل صحت، اصالت، اعتبار علمی، استنادپذیری و محتوای نهایی مقاله را بر عهده دارند و در صورت استفاده معنادار از ابزارهای هوش مصنوعی، موظفاند نحوه و میزان استفاده از این ابزارها را بهصورت شفاف اعلام کنند.
بنابراین ابزار هوش مصنوعی میتواند به عنوان یک دستیار پژوهشی قدرتمند عمل کند، مشروط بر آنکه جایگزین تفکر انتقادی، تخصص ذاتی و قضاوت پژوهشگر نشود. مسئولیت نهایی اصالت، صحت، اعتبار علمی و اخلاقی مقاله کاملاً بر عهده نویسنده (گان) است. هدف از تدوین این بیانیه، ارائه چارچوبی روشن برای بهرهگیری مؤثر، مشروع و شفاف از این فناوریها است.
با این حال، تأکید میشود که این ابزارها نقش مکمل داشته و هرگز نباید جایگزین خلاقیت، تخصص و قضاوت پژوهشگر شوند. مسئولیت نهایی اصالت، صحت و کیفیت علمی مقاله بر عهده نویسنده یا نویسندگان است. هدف از تدوین این دستورالعمل، ارائه چارچوبی روشن برای بهرهگیری مؤثر و شفاف از فناوری هوش مصنوعی است، به گونهای که هم از مزایای آن بهره برده شود و هم سلامت و اعتبار علمی مقالات حفظ گردد.
به منظور تشخیص و ارزیابی استفاده از هوش مصنوعی در دستنوشته ها و گزارش های ارائه شده، مجله از ردیاب GPTZero استفاده می کند تا اطمینان حاصل شود که دستنوشته به هوش مصنوعی و فناوریهای مبتنی بر هوش مصنوعی متکی نیست.
اصول و ضوابط کلیدی
۱. هوش مصنوعی به عنوان دستیار پژوهشی و ویراستار
o پژوهشگران میتوانند از مدلهای هوش مصنوعی برای بهبود کیفیت زبانی، ویرایش، تصحیح نگارشی، افزایش وضوح و سازماندهی ساختار مقاله استفاده نمایند.
o استفاده از این ابزارها در مراحل ابتدایی نگارش مانند ایدهپردازی، طوفان فکری، تنظیم چارچوب اولیه و جستجوی سریع مفاهیم یا منابع مرتبط به عنوان یک کمکرسان پژوهشی پذیرفته است.
۲. منع استفاده در تولید داده و تحلیلهای پژوهشی اصیل
o تولید دادههای پژوهشی، شبیهسازی نتایج، انجام تحلیلهای علمی و نتیجهگیریهای نهایی باید منحصراً توسط پژوهشگر و با روشهای معتبر علمی صورت پذیرد.
۳. الزام به شفافیت و افشا
۴. استفاده در جستجو و غربالگری منابع
۵. حفظ استقلال و اصالت پژوهش
۶. مسئولیتپذیری مطلق نویسندگان
نتیجهگیری
فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه ای با توجه به رسالت خود در ارتقای دانش و توسعهی پایدار، بهکارگیری هوشمندانه و مسئولانهی فناوریهای نوین از جمله هوش مصنوعی را در فرآیند پژوهش و نگارش علمی، بهعنوان عاملی تسریعکننده و بهبوددهنده میپذیرد. با این حال، تأکید میشود که هرگونه استفاده از این ابزارها باید در خدمت تقویت اصالت، عمق تحلیلی و کاربردپذیری پژوهشهای حوزهی شهری باشد.
علوم جغرافیایی دانشی مبتنی بر تفکر انتقادی، خلاقیت، تحلیل علمی و تعامل مسئولانه با محیطزیست و جامعه است. بنابراین، هوش مصنوعی نباید بهعنوان جایگزینی برای این فرآیندهای انسانی، بلکه بهمثابه ابزاری کمکی برای تحلیل دادههای پیچیده شهری، مدلسازی سناریوهای توسعه، بهبود شفافیت گزارشدهی و غنای مفهومی متون علمی مورد استفاده قرار گیرد. رعایت اصول شفافیت، حفظ حریم خصوصی دادههای شهری و جمعیتی، و پرهیز از تقویت سوگیریهای اجتماعی یا محیطزیستی در خروجیهای هوش مصنوعی، از ضروریات غیرقابل اغماض است.
فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه ای از نویسندگان و پژوهشگران دعوت میکند تا با رعایت دقیق دستورالعملهای ارائهشده، ضمن بهرهمندی از مزایای هوش مصنوعی، بر اصالت پژوهشی، مسئولیتپذیری اجتماعی و اخلاق حرفهای تأکید ورزند. تنها از این طریق میتوان در مسیر تولید دانشی گام نهاد که نه تنها به پایداری کالبدی شهرها، بلکه به عدالت اجتماعی، تابآوری و ارتقای کیفیت زندگی شهروندان یاری رساند.
انتشار مقالاتی که با رعایت این چارچوب تهیه شده باشند، گامی اساسی در تقویت اعتبار علمی مجله و پیشبرد گفتمان پایدار شهری در سطح ملی و بینالمللی خواهد بود.
