فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه ای

چکیده زمینه و هدف: سرمازدگی دیررس بهاره از مهم‌ترین مخاطرات مرکب اقلیمی–فنولوژیک در باغ‌های سیب مناطق کوهستانی ایران است که خسارت آن عمدتاً از هم‌زمانی افت دما با مراحل حساس فنولوژیک، به‌ویژه گل‌دهی، ناشی می‌شود و لزوماً با مقدار مطلق دمای کمینه ایستگاه تناسب مستقیم ندارد. شهرستان سمیرم، به‌عنوان یکی از قطب‌های تولید سیب کشور، به‌دلیل ارتفاع، توپوگرافی و رژیم دمایی بهاره، مستعد این پدیده است. هدف این پژوهش، تحلیل همدیدی الگوهای گردش جوی مؤثر بر سرمازدگی دیررس بهاره و بررسی رخدادهای ۱۳۸۱، ۱۳۸۵ و ۱۳۹۲ در چارچوب آماری دوره ۲۰ساله ۱۳۸۱–۱۴۰۰ است.
روش شناسی: دمای کمینه روزانه ایستگاه همدیدی سمیرم در دوره ۱۳۸۱–۱۴۰۰، در پنجره فنولوژیک حساس سیب از ۱۵ فروردین تا ۷ اردیبهشت بررسی شد. برای توصیف زمینه سطحی سه رخداد موردی ۱۳۸۱، ۱۳۸۵ و ۱۳۹۲، علاوه بر دمای کمینه، دمای بیشینه، دمای میانگین، بارش ۲۴ساعته، رطوبت نسبی میانگین و سرعت باد میانگین نیز از همان ایستگاه و در پنجره همدیدی ۱۲ تا ۳۱ فروردین استخراج شد. تحلیل همدیدی همان سه رخداد با داده‌های بازتحلیل NCEP/NCAR و در نرم‌افزار GrADS نسخه ۲٫۱ انجام شد.
یافته‌ها و نتایج: از 480 روز پنجره مورد بررسی، 473 روز دارای داده معتبر بود. در این دوره، 62 روز در طبقه ضعیف، 31 روز (در طبقه متوسط و هیچ روزی در طبقه شدید قرار گرفت؛ در مجموع، 93 روز دارای شرایط سرمازدگی بودند. کمینه دمای ثبت‌شده 5/1- درجه سلسیوس بود و هیچ روزی با Tmin <= -2 درجه سلسیوس مشاهده نشد. دمای کمینه در رخدادهای 1381، 1385 و 1392 به‌ترتیب 1/0-، 4/0- و 6/0 درجه سلسیوس بود؛ بنابراین، هر سه رخداد در طبقه متوسط قرار گرفتند. با وجود این، خسارت بیشتر در سال 1392 با هم‌زمانی سرما و گل‌دهی و افزایش آسیب‌پذیری فنولوژیک مرتبط بود. تحلیل همدیدی هر سه رخداد، نفوذ هوای سرد از عرض‌های بالاتر و استقرار ناوه در تراز میانی جو را نشان داد. همچنین، وقوع بارش هم‌زمان با اوج سرما در سال‌های 1385 و 1392 با سرمایش صرفاً تابشی سازگار نبود. نتایج نشان می‌دهد شدت خسارت سرمازدگی در سمیرم تابع مستقیم دمای کمینه ایستگاه نیست، بلکه از برهم‌کنش شرایط جوی و مرحله فنولوژیک محصول تأثیر می‌پذیرد. ازاین‌رو، ترکیب ارزیابی آماری بلندمدت با تحلیل همدیدی رخدادهای شاخص می‌تواند مبنای مناسب‌تری برای تبیین خطر سرمازدگی و توسعه سامانه‌های هشدار پیش‌هنگام در باغ‌های سیب سمیرم فراهم کند.